Tạp chí Open Access là gì? Có nên nộp bài OA ở Việt Nam? ​

Tạp chí Open Access (OA) là các ấn phẩm khoa học cung cấp quyền truy cập trực tuyến miễn phí, không giới hạn cho độc giả toàn cầu ngay khi bài báo được xuất bản. Bài viết này phân tích bốn mô hình OA, số liệu về lợi thế trích dẫn và quy mô của xuất bản mở, chi phí APC, rồi giải đáp việc có nên nộp bài vào tạp chí khoa học Việt Nam theo mô hình này hay không, kèm checklist chọn tạp chí và các sai lầm thường gặp.

Cập nhật: tháng 10/2026 — Biên soạn bởi đội ngũ VOJS, Metis JSC

Tạp chí Open Access là gì? ​

Tạp chí Open Access là tạp chí khoa học cho phép người dùng đọc, tải xuống, sao chép và phân phối bài báo hoàn toàn miễn phí mà không gặp rào cản về tài chính, pháp lý hay kỹ thuật số. Thay vì bắt người đọc phải trả phí đăng ký (subscription) như mô hình truyền thống, chi phí xuất bản của tạp chí OA thường được tài trợ bởi tác giả, cơ sở nghiên cứu hoặc các quỹ tài trợ khoa học.

Định nghĩa gốc của thuật ngữ này đến từ Sáng kiến Truy cập Mở Budapest (BOAI) công bố tháng 2/2002.

Theo định nghĩa của BOAI (2002), truy cập mở là việc tài liệu có sẵn miễn phí trên internet công cộng, cho phép mọi người đọc, tải về, sao chép, phân phối, in, tìm kiếm, liên kết toàn văn, đưa vào hệ thống lập chỉ mục hoặc xử lý bằng phần mềm, không có rào cản tài chính, pháp lý hay kỹ thuật nào ngoài những rào cản vốn có của internet. Vai trò duy nhất của bản quyền là bảo vệ quyền toàn vẹn của công trình và quyền được ghi nhận, trích dẫn của tác giả.

BOAI không nhắc tên giấy phép cụ thể. Trên thực tế, giấy phép Creative Commons (đặc biệt CC BY) là công cụ phổ biến nhất để hiện thực hóa nguyên tắc "tái sử dụng với điều kiện ghi nguồn" đó.

Việc sử dụng các nền tảng công nghệ chuyên dụng đã giúp tự động hóa quá trình xuất bản mở. Nhiều tòa soạn hiện nay đang ứng dụng VOJS — Hệ thống quản lý tạp chí khoa học để tối ưu hóa việc tiếp nhận, phản biện và xuất bản các bài báo Open Access đạt chuẩn quốc tế một cách dễ dàng và minh bạch.

Các mô hình xuất bản Open Access phổ biến ​

Các mô hình xuất bản Open Access phổ biến nhất hiện nay bao gồm Gold OA, Green OA, Hybrid OA và Diamond OA, khác biệt chủ yếu ở việc ai là người trả phí và thời điểm bài báo được mở khóa cho công chúng.

Để dễ dàng lựa chọn, tác giả có thể tham khảo bảng phân loại cấu trúc các mô hình xuất bản sau đây:

Mô hình Open AccessAi trả phí xuất bản (APC)?Quyền truy cập bài báoGiữ bản quyền tác giả?Phù hợp với đối tượng nào?
Gold OA (Mở Vàng)Tác giả hoặc quỹ tài trợMở ngay lập tức trên web tạp chíCó (thường dùng giấy phép CC-BY)Tác giả có ngân sách từ quỹ nghiên cứu
Green OA (Mở Xanh)Không ai mất phí xuất bảnTác giả tự lưu trữ bản thảo (preprint hoặc bản đã được chấp nhận đăng) vào kho của trường hoặc kho chủ đềPhụ thuộc vào quy định của nhà xuất bảnTác giả không có kinh phí xuất bản
Hybrid OA (Hỗn hợp)Tác giả, nếu chọn mở riêng bài của mìnhTạp chí vẫn thu phí độc giả; chỉ bài có APC được mở ngayTùy tạp chíTác giả muốn đăng tạp chí danh tiếng truyền thống
Diamond OA (Kim cương)Trường đại học hoặc hiệp hội đài thọMở ngay lập tức trên web tạp chíCóMọi nhà nghiên cứu

Gợi ý Alt text cho bảng: Bảng so sánh 4 mô hình tạp chí Open Access phổ biến gồm Gold, Green, Hybrid và Diamond.

Việc giữ bản quyền ở mô hình Gold hay Diamond OA thường đi kèm giấy phép Creative Commons — tác giả nên tìm hiểu kỹ bản quyền và giấy phép CC-BY trong xuất bản khoa học trước khi ký thỏa thuận xuất bản để biết mình được và không được phép làm gì với bài báo của chính mình.

Lợi ích khi xuất bản trên tạp chí Open Access ​

Lợi ích lớn nhất khi xuất bản trên tạp chí Open Access là bài báo tiếp cận được lượng độc giả tối đa, từ đó gia tăng trực tiếp tỷ lệ trích dẫn và mức độ lan tỏa xã hội của công trình nghiên cứu. Khi không có "bức tường thu phí" (paywall), bất kỳ ai từ sinh viên, nhà chính sách cho đến các nhà nghiên cứu ở các nước đang phát triển đều có thể đọc được công trình của bạn.

Số liệu lớn nhất có thể dẫn là nghiên cứu của Piwowar và cộng sự (PeerJ, 2018). Sau khi hiệu chỉnh theo tuổi bài và ngành, bài OA nhận trung bình nhiều hơn khoảng 18% lượt trích dẫn so với mức trung bình, chủ yếu nhờ Green OA và Hybrid OA. Cũng trong nghiên cứu này, ước tính ít nhất 28% tài liệu học thuật là OA, và năm 2015 (năm gần nhất được phân tích) có tỷ lệ OA cao nhất, 45%.

Cần đọc con số 18% thận trọng: đây là mối tương quan, không chứng minh việc mở bài tự nó làm tăng trích dẫn, vì tác giả có thể chọn mở những bài họ tự tin nhất. Dù vậy, các nghiên cứu này đủ để kết luận mở bài không làm giảm tầm nhìn của công trình.

Tỷ lệ trích dẫn cao hơn cũng là yếu tố cốt lõi để nâng cao chỉ số ảnh hưởng. Nếu bạn quan tâm đến việc đánh giá chất lượng tạp chí, hãy tìm hiểu thêm về Scopus, ISI và Impact Factor để hiểu tại sao các tạp chí OA hàng đầu hiện nay đang thống trị các bảng xếp hạng này.

Chi phí APC (Article Processing Charge) là gì? ​

APC (Article Processing Charge) là khoản phí xử lý bài báo mà tác giả, cơ quan chủ quản hoặc quỹ tài trợ phải trả cho nhà xuất bản để bù đắp chi phí biên tập, bình duyệt, định dạng và lưu trữ khi xuất bản theo mô hình Open Access. Khoản phí này thay thế cho nguồn thu từ việc bán tạp chí cho người đọc.

Cần nhấn mạnh rằng, việc đóng phí APC hoàn toàn không đồng nghĩa với việc "mua bài". Các tạp chí uy tín chỉ yêu cầu thanh toán APC sau khi bài báo đã vượt qua quy trình phản biện độc lập (peer review) và được ban biên tập chấp nhận xuất bản.

Để bản thảo có cơ hội được chấp nhận cao nhất và xứng đáng với khoản phí APC bỏ ra, tác giả cần tuân thủ nghiêm ngặt Quy trình gửi bài báo khoa học của từng tạp chí. Mức APC chênh lệch rất lớn giữa các tạp chí. Theo các bảng giá được các trang hướng dẫn xuất bản tổng hợp năm 2025–2026, gói Open Access của tạp chí Nature là khoảng 12.850 USD (tạp chí này là hybrid nên đăng không OA thì không mất phí); con số có thể thay đổi theo năm và chưa gồm thuế VAT với tác giả châu Âu, vì vậy cần đối chiếu bảng giá chính thức của nhà xuất bản trước khi lập ngân sách. Ngược lại, nhiều tạp chí Diamond OA trong nước không thu APC. Phân tích chi phí chi tiết xem tại bài Phí đăng bài (APC) là gì? và Chi phí đăng bài báo khoa học hết bao nhiêu?.

Có nên nộp bài vào các tạp chí OA tại Việt Nam? ​

Bạn rất nên nộp bài vào các tạp chí Open Access tại Việt Nam nếu tạp chí đó áp dụng quy trình phản biện kín nghiêm ngặt, được tính điểm bởi Hội đồng Giáo sư Nhà nước (HĐGSNN) và đang được chỉ mục trên các cơ sở dữ liệu học thuật quốc tế như DOAJ, Scopus hay Web of Science. Lưu ý ASEAN Citation Index (ACI) đã ngừng hoạt động từ 2025 nên không còn là tiêu chí tham chiếu — xem ACI là gì?.

Đến năm 2026, nhiều tạp chí của các trường đại học lớn trong nước cho đọc toàn văn miễn phí và không thu phí tác giả, tức đã vận hành theo mô hình Diamond Open Access — dù phần lớn chưa gọi đúng tên mô hình này. Nghĩa là tác giả trong và ngoài trường có thể nộp bài, được phản biện quốc tế và xuất bản miễn phí, trong khi độc giả cũng đọc miễn phí.

Cần tách bạch hai việc: điểm của Hội đồng Giáo sư Nhà nước dựa trên việc tạp chí có nằm trong danh mục tính điểm của từng ngành hay không, không dựa trên việc tạp chí có mở hay thu phí. Tác giả nên tra danh mục tạp chí tính điểm HĐCDGSNN trước khi quyết định nộp. Với tạp chí OA trong nước, lợi thế thực tế là hội đồng chuyên ngành và nhà tuyển dụng mở được toàn văn bằng một đường dẫn công khai để thẩm định.

Tuy nhiên, trước khi nộp bài vào bất kỳ tạp chí OA nào, tác giả cần chuẩn bị thật kỹ lưỡng. Một bản tóm tắt hấp dẫn sẽ quyết định người đọc có tải bài của bạn hay không. Đừng bỏ qua hướng dẫn Cách viết Abstract bài báo chuẩn chỉnh trước khi bấm nút "Submit".

Cách nhận diện tạp chí Open Access "săn mồi" ​

Nhận diện tạp chí "săn mồi" (Predatory Journals) bằng cách kiểm tra xem tạp chí có hứa hẹn thời gian phản duyệt nhanh bất thường (dưới 1 tuần), yêu cầu nộp phí trước khi bình duyệt, và không có tên trong danh mục DOAJ (Directory of Open Access Journals) hay không.

Sự bùng nổ của mô hình thu phí tác giả (APC) đã tạo ra một thị trường chợ đen học thuật. Các tạp chí săn mồi thành lập chỉ với mục đích thu tiền tác giả mà không hề thực hiện công tác biên tập hay phản biện khoa học thực chất. Gửi bài vào các tạp chí này sẽ hủy hoại uy tín học thuật của bạn.

Một dấu hiệu nhận biết tạp chí uy tín là họ rất chú trọng đến liêm chính học thuật. Các tòa soạn chuẩn mực luôn yêu cầu hoặc tự động Kiểm tra đạo văn ngay từ vòng sơ loại. Nếu một tạp chí OA chấp nhận bài viết sao chép mà không qua phần mềm rà soát, đó chắc chắn là một tạp chí săn mồi.

Quy mô Open Access hiện nay: vài con số để định vị ​

Open Access đã là dòng chảy chính của xuất bản học thuật, và các thư mục đăng ký công khai cho phép đo quy mô tương đối chính xác.

Chỉ sốGiá trịNguồn
Số tạp chí trong DOAJ21.457 (tháng 3/2025)DOAJ blog, 4/2025
Tạp chí Indonesia trong DOAJ2.473 (khoảng 11,5% tổng số), đứng đầu mọi quốc giaDOAJ blog, 4/2025
Tỷ lệ tài liệu học thuật là OAÍt nhất 28% (45% với bài năm 2015)Piwowar và cộng sự, PeerJ, 2018
Lợi thế trích dẫn trung bình của bài OAKhoảng 18%Piwowar và cộng sự, PeerJ, 2018

Con số của Indonesia đáng chú ý với tòa soạn Việt Nam vì cho thấy một nước cùng khu vực đã đăng ký hàng nghìn tạp chí lên DOAJ. Hướng dẫn từng bước đăng ký xem tại bài DOAJ là gì?.

Checklist 7 bước chọn tạp chí OA an toàn ​

  1. Tra DOAJ theo tên và ISSN; đối chiếu để chắc tạp chí có tên trong danh sách, không chỉ gắn logo DOAJ trên website.
  2. Kiểm tra thông tin phí ngay trên trang "Về tạp chí": có thu APC không, bao nhiêu, thu vào lúc nào, có miễn giảm không.
  3. Xác nhận quy trình phản biện có mô tả rõ (kín 1 chiều hay 2 chiều, số phản biện, thời gian trung bình).
  4. Đọc giấy phép bài báo (CC BY, CC BY-NC...) và điều khoản bản quyền trước khi ký.
  5. Tra điểm HĐGSNN và chỉ mục nếu bài phục vụ xét học vị, xét danh hiệu; không suy từ việc tạp chí là OA.
  6. Kiểm tra DOI và lưu trữ dài hạn: bài có DOI qua Crossref không, tạp chí có tham gia LOCKSS/CLOCKSS/PKP PN không.
  7. Chạy thử một bài đã đăng của tạp chí: mở toàn văn có yêu cầu đăng nhập không, có nêu ngày nhận, ngày chấp nhận, ngày đăng không.

Sai lầm thường gặp với Open Access (cho cả tác giả và tòa soạn) ​

Các lỗi dưới đây xuất hiện lặp lại ở tạp chí và tác giả trong nước.

  • Nhầm Open Access với "bài không phản biện". OA là cách phân phối, không phải chất lượng phản biện; tạp chí OA uy tín vẫn phản biện độc lập.
  • Trả APC trước khi bài được chấp nhận. Dấu hiệu rủi ro đã nêu ở mục tạp chí săn mồi: tạp chí uy tín chỉ thu APC sau khi có quyết định chấp nhận.
  • Tòa soạn nói "miễn phí" nhưng không công bố rõ. Trang web nên ghi "không thu phí đăng bài, miễn phí truy cập toàn văn" ở trang Về tạp chí; DOAJ và Scopus đều xem minh bạch về phí là một tiêu chí.
  • Để PDF sau cổng đăng nhập. Đây không còn là OA đúng nghĩa và khiến robot của Google Scholar không thu thập được toàn văn.
  • Không gắn giấy phép trong từng bài và trong metadata. Giấy phép chỉ ghi ở chân trang chung khiến bài tái sử dụng không rõ điều kiện; xem thêm Text and Data Mining và giấy phép CC BY cho AI.
  • Không có kế hoạch tài chính khi bỏ APC. Tạp chí chuyển sang Diamond OA mà thiếu ngân sách ổn định dễ gián đoạn; xem chi phí vận hành tạp chí khoa học và thực trạng tại tạp chí khoa học mở ở Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp về tạp chí Open Access (FAQ) ​

1. Tạp chí Open Access có bị đánh giá thấp hơn tạp chí truyền thống không? Không. Chất lượng của một tạp chí không phụ thuộc vào mô hình kinh doanh mà nằm ở tính toàn vẹn của quy trình bình duyệt (peer review), thành phần ban biên tập và mức độ minh bạch. Nhiều tạp chí Open Access nằm trong nhóm Q1 trên Scopus và Web of Science. Tiêu chí đánh giá nên là chỉ mục, quy trình phản biện và uy tín ban biên tập, không phải việc tạp chí có thu phí độc giả hay không.

2. Tôi không có tiền đóng phí APC thì làm sao để xuất bản Open Access? Có hai hướng chính. Thứ nhất, chọn Green Open Access: tự lưu trữ bản thảo hoặc bản đã được chấp nhận đăng vào kho của cơ quan, sau khi kiểm tra chính sách của nhà xuất bản. Thứ hai, tìm tạp chí Diamond Open Access do trường đại học hoặc hiệp hội tài trợ nên không thu phí tác giả, rất phổ biến trong nước. Ngoài ra, nhiều nhà xuất bản có chính sách miễn giảm cho tác giả ở nước thu nhập thấp.

3. Đăng bài trên tạp chí Open Access mất bao lâu? Thời gian từ lúc nộp bản thảo đến khi xuất bản thường từ 1 đến 6 tháng, phụ thuộc chủ yếu vào tốc độ của phản biện viên và số vòng chỉnh sửa. Con số này không khác nhiều so với tạp chí truyền thống; lợi thế của OA nằm ở việc bài lên mạng ngay khi sẵn sàng thay vì chờ số in. Tác giả nên xem thống kê thời gian xử lý trung bình mà tạp chí công bố trên website, nếu có, thay vì chỉ tin lời hứa "nhanh".

4. Open Access có đồng nghĩa với giấy phép CC BY không? Không. Open Access nói về việc đọc miễn phí và quyền tái sử dụng; CC BY là một giấy phép cụ thể, cho phép tái sử dụng kể cả thương mại miễn là ghi nguồn. Nhiều tạp chí OA dùng CC BY-NC hoặc giấy phép hạn chế hơn. Vì vậy tác giả cần đọc kỹ giấy phép của từng tạp chí, đặc biệt khi nhà tài trợ như quỹ nghiên cứu yêu cầu giấy phép cụ thể cho công trình do họ tài trợ.

5. Đăng trên tạp chí Open Access trong nước có được tính điểm HĐGSNN không? Có, nếu tạp chí nằm trong danh mục tính điểm của ngành tương ứng. Điểm của Hội đồng Giáo sư Nhà nước gắn với danh mục tạp chí, không gắn với mô hình OA hay thu phí. Vì vậy tác giả cần tra danh mục mới nhất của ngành mình trước khi nộp bài và đối chiếu năm bài được đăng, vì danh mục được công bố và điều chỉnh theo từng năm.

6. Green Open Access có hợp pháp không và kiểm tra chính sách ở đâu? Hợp pháp, miễn là tác giả tuân thủ chính sách tự lưu trữ của nhà xuất bản, vốn quy định tác giả được lưu bản nào (preprint hay bản đã chấp nhận), vào kho nào và sau thời gian embargo bao lâu. Tác giả có thể tra chính sách của từng tạp chí trên cơ sở dữ liệu Sherpa Romeo hoặc trong hợp đồng xuất bản, và lưu lại bản đã nộp để làm căn cứ khi cần chứng minh.

Tóm tắt những điểm chính ​

  • Định nghĩa: Tạp chí Open Access cung cấp quyền đọc bài báo khoa học miễn phí, không rào cản cho mọi người dùng internet.
  • Mô hình: Có 4 mô hình chính gồm Mở Vàng (Gold), Mở Xanh (Green), Hỗn hợp (Hybrid) và Kim cương (Diamond).
  • Lợi thế: Xuất bản mở giúp gia tăng mạnh mẽ lượt đọc, tải về và tỷ lệ trích dẫn công trình.
  • Chi phí: Phí xử lý bài báo (APC) là số tiền tác giả trả để bù đắp chi phí vận hành, chỉ đóng sau khi bài được chấp nhận.
  • Tại Việt Nam: Rất đáng để nộp bài vào các tạp chí OA trong nước nếu tạp chí minh bạch, có điểm HĐGSNN và thực hiện phản biện nghiêm túc.
  • Quy mô: DOAJ liệt kê 21.457 tạp chí (tháng 3/2025); bài OA có lợi thế trích dẫn khoảng 18% theo Piwowar và cộng sự (2018), cần đọc như mối tương quan.
  • Cảnh giác: Luôn tra cứu kỹ danh mục DOAJ để tránh rơi vào bẫy của các tạp chí săn mồi lừa đảo.

Biên soạn bởi đội ngũ VOJS, Metis JSC. Nguồn tham khảo: Budapest Open Access Initiative (2002); Piwowar H và cộng sự — "The state of OA: a large-scale analysis of the prevalence and impact of Open Access articles", PeerJ 6:e4375 (2018); DOAJ — blog "Understanding the Growth of Indonesian Journals in DOAJ" (4/2025); bảng giá APC của Springer Nature (cần đối chiếu bản chính thức theo năm).

Bài viết liên quan:

Cập nhật gần nhất:

Sản phẩm của Công ty Cổ phần Metis.

Copyright © 2020-PRESENT Metis., Jsc