Truy cập mở Kim cương (Diamond Open Access) là gì? So sánh Gold, Green, Diamond OA và mô hình phù hợp cho tạp chí Việt Nam ​

Diamond Open Access (Truy cập mở Kim cương) là mô hình xuất bản khoa học mở hoàn toàn miễn phí ở cả hai đầu: tác giả không phải trả phí xử lý bài báo (APC), độc giả không phải trả phí đọc. Chi phí vận hành do trường đại học, hiệp hội học thuật, quỹ nhà nước hoặc liên minh xuất bản đài thọ. Theo nghiên cứu quy mô lớn nhất từng thực hiện về mô hình này (Bosman và cộng sự, 2021), thế giới hiện có khoảng 17.000-29.000 tạp chí Diamond OA, chiếm tới 44% tổng số bài báo đăng trên các tạp chí Open Access hoàn toàn — một con số ít người trong ngành xuất bản Việt Nam biết đến.

Cập nhật: tháng 8/2026 — Biên soạn bởi đội ngũ VOJS, Metis JSC

Diamond Open Access là gì? Phân biệt với Gold, Green và Hybrid OA ​

Điểm phân biệt cốt lõi giữa các mô hình Open Access không nằm ở việc bài báo có mở hay không — vì Gold, Hybrid và Diamond OA đều mở ngay khi xuất bản — mà nằm ở ai trả tiền để bài báo được mở. Đây chính là chỗ nhiều tác giả và cả một số tòa soạn Việt Nam nhầm lẫn.

Mô hìnhTác giả trả phí APC?Độc giả trả phí?Ai tài trợ chi phí vận hành?
Gold OACóKhôngTác giả/quỹ nghiên cứu của tác giả
Hybrid OACó (tùy chọn, trên tạp chí thu phí độc giả)Có (nếu tác giả không trả APC)Tác giả (một phần) + độc giả (một phần)
Green OAKhôngKhông (với bản lưu trữ)Không ai — tác giả tự lưu bản thảo lên kho dữ liệu
Diamond OAKhôngKhôngTrường đại học, hiệp hội, quỹ nhà nước, hoặc liên minh xuất bản

Diamond OA về bản chất là một tập con đặc biệt của Gold OA — cũng mở ngay lập tức, cũng thường đi kèm giấy phép Creative Commons — nhưng khác ở nguồn tài trợ: thay vì thu APC từ tác giả, chi phí được một bên thứ ba (thường phi lợi nhuận) gánh chịu toàn bộ. Vì lý do này, một số tài liệu quốc tế gọi Diamond OA là "Platinum OA" — hai tên gọi chỉ cùng một mô hình.

Bài viết Tạp chí Open Access là gì? Có nên nộp bài OA ở Việt Nam? đã giới thiệu tổng quan 4 mô hình này từ góc nhìn tác giả chọn nơi nộp bài; bài viết hiện tại đi sâu vào riêng Diamond OA từ góc nhìn vận hành — dữ liệu quy mô toàn cầu, cấu trúc chi phí thực tế và cách một tòa soạn nên định vị mô hình này.

Quy mô toàn cầu của Diamond OA — con số ít người biết ​

Nhiều người trong ngành xuất bản mặc định Gold OA (thu phí tác giả) là mô hình OA chủ đạo trên thế giới, vì đây là mô hình các nhà xuất bản thương mại lớn (Elsevier, Springer Nature, MDPI) quảng bá rộng rãi nhất. Dữ liệu thực tế cho thấy điều ngược lại về mặt số lượng tạp chí.

Nghiên cứu OA Diamond Journals Study (Bosman và cộng sự, tháng 3/2021) — thực hiện bởi liên minh 10 tổ chức gồm Science Europe, cOAlition S, OPERAS và Cơ quan Nghiên cứu Quốc gia Pháp (ANR), khảo sát 1.619 tạp chí trên toàn cầu — kết luận: Diamond OA là "một quần đảo phân mảnh gồm 17.000 đến 29.000 tạp chí", đa ngôn ngữ, đa lĩnh vực, phần lớn do cộng đồng học thuật tự vận hành thay vì các tập đoàn xuất bản thương mại.

Điều đáng chú ý hơn: dù số lượng tạp chí lớn, các tạp chí Diamond OA thường có quy mô nhỏ (ít bài/năm) hơn tạp chí Gold OA thương mại — nhưng cộng dồn lại, chúng đóng góp tới 44% tổng số bài báo xuất bản trên toàn bộ các tạp chí Open Access hoàn toàn (không tính Hybrid) trên thế giới. Nói cách khác, gần một nửa lượng bài báo OA "thuần" toàn cầu đến từ các tạp chí không thu phí tác giả — chỉ là ít tạp chí trong số đó tự gọi mình bằng đúng tên "Diamond OA".

[Gợi ý hình ảnh: Biểu đồ tỷ lệ 44% bài báo OA hoàn toàn đến từ tạp chí Diamond OA so với 56% còn lại. Alt text: Biểu đồ thị phần bài báo Diamond Open Access trong tổng số bài Open Access toàn cầu]

Vì sao phần lớn tạp chí khoa học Việt Nam đã là Diamond OA mà không gọi đúng tên ​

Đây là điểm information gain quan trọng nhất của mô hình này đối với tạp chí Việt Nam: theo đúng định nghĩa quốc tế, đa số tạp chí khoa học thuộc các trường đại học và viện nghiên cứu Việt Nam trong danh mục HĐCDGSNN vốn đã vận hành theo mô hình Diamond OA — không thu phí đăng bài của tác giả, không thu phí đọc của độc giả, chi phí do nhà trường/viện đài thọ toàn bộ qua ngân sách khoa học công nghệ hoặc nguồn thu nội bộ.

Điểm khác biệt là các tạp chí này hiếm khi tự nhận diện hay truyền thông mình theo đúng thuật ngữ "Diamond Open Access" — một phần vì thuật ngữ này chưa phổ biến trong tiếng Việt, một phần vì tòa soạn coi việc miễn phí là "đương nhiên" thay vì một mô hình xuất bản có tên gọi, có tiêu chuẩn quốc tế đi kèm và có cộng đồng học thuật riêng để tham chiếu, học hỏi kinh nghiệm vận hành.

Việc gọi đúng tên mô hình mang lại lợi ích cụ thể: tạp chí có thể tự tin đăng ký vào DOAJ (Directory of Open Access Journals) với mục APC ghi rõ "No" — một tiêu chí DOAJ đánh giá tích cực về tính minh bạch tài chính — thay vì để trống hoặc không nhất quán giữa các trang thông tin.

Cấu trúc chi phí thực tế của một tạp chí Diamond OA ​

Một lo ngại phổ biến khi nhắc đến mô hình không thu phí là câu hỏi "vậy tiền đâu ra để vận hành?". Dữ liệu khảo sát thực tế từ nghiên cứu Bosman et al. (2021) cho thấy chi phí vận hành một tạp chí Diamond OA thấp hơn nhiều so với hình dung thông thường:

Chỉ số chi phíSố liệu khảo sát (1.619 tạp chí)
Tỷ lệ tạp chí có chi phí vận hành dưới 1.000 USD/năm50%
Tỷ lệ tạp chí có chi phí vận hành dưới 10.000 USD/năm (kể cả đóng góp phi tiền mặt)Hơn 60%
Chi phí trung vị mỗi bài báo208 USD
Chi phí/bài với tạp chí xuất bản 5-9 bài/năm556 USD
Chi phí/bài với tạp chí xuất bản trên 100 bài/năm48 USD
Tỷ lệ tạp chí vận hành một phần nhờ tình nguyện viên60%

Bảng số liệu này cho thấy hai quy luật quan trọng: (1) chi phí/bài giảm mạnh theo quy mô — tạp chí xuất bản càng nhiều bài/năm, chi phí trung bình mỗi bài càng thấp, và (2) phần lớn tạp chí Diamond OA dựa một phần vào công sức tình nguyện của giảng viên, nghiên cứu sinh — mô hình vốn quen thuộc với cách vận hành của nhiều tạp chí đại học Việt Nam. Chi tiết các khoản chi cụ thể và mô hình bền vững cho tạp chí trong nước được phân tích tại chi phí vận hành tạp chí khoa học: các khoản chi và mô hình bền vững.

Rủi ro bền vững của mô hình Diamond OA và giải pháp cấp quốc tế ​

Chi phí thấp là lợi thế nhưng cũng là điểm yếu cố hữu của Diamond OA: khi phần lớn vận hành dựa vào tình nguyện viên và ngân sách nội bộ không ổn định, tạp chí dễ gặp rủi ro gián đoạn khi nhân sự chủ chốt nghỉ hưu, chuyển công tác, hoặc ngân sách trường bị cắt giảm — khác với Gold OA thương mại có dòng tiền APC đều đặn từ mỗi bài xuất bản.

Nhận thấy rủi ro này ở quy mô toàn cầu, liên minh cOAlition S, Science Europe, OPERAS và ANR đã công bố Action Plan for Diamond Open Access vào tháng 3/2022, xác định 4 trụ cột cần củng cố: hiệu quả vận hành (efficiency), tiêu chuẩn chất lượng (quality standards), nâng cao năng lực (capacity building) và tính bền vững tài chính (sustainability) cho toàn bộ hệ sinh thái Diamond OA thế giới.

Bài học cho tạp chí Việt Nam: không nên coi việc "không thu phí" là lý do để duy trì quy trình thủ công, thiếu chuẩn hóa. Ngược lại, chính vì không có nguồn thu APC để bù đắp sai sót vận hành, tạp chí Diamond OA càng cần công cụ giúp giảm chi phí nhân sự và thời gian xử lý — đây là lý do nhiều tạp chí đại học chuyển sang hệ thống quản lý tạp chí khoa học như VOJS để tự động hóa các khâu tốn nhiều nhân lực tình nguyện nhất (nhắc hạn phản biện, định dạng bài, quản lý số báo), thay vì phải mở rộng biên chế tòa soạn khi ngân sách vốn đã eo hẹp.

Thực chiến: Checklist để tạp chí Việt Nam định vị đúng là Diamond OA ​

Nếu tạp chí đã vận hành miễn phí cả hai đầu nhưng chưa từng gọi tên mô hình của mình, đây là checklist để chính thức hóa và hưởng lợi từ việc định vị đúng:

  • [ ] Rà soát Aims & Scope và trang "Về tạp chí" — nêu rõ ràng "Miễn phí đăng bài (No APC), miễn phí truy cập toàn văn" thay vì chỉ ngầm hiểu
  • [ ] Đăng ký hoặc cập nhật hồ sơ trên DOAJ với mục "Journal uses article processing charges (APCs)" chọn "No"
  • [ ] Công khai nguồn tài trợ vận hành (ngân sách khoa học công nghệ của trường, hiệp hội chuyên ngành...) để tăng tính minh bạch tài chính — một tiêu chí DOAJ và Scopus đánh giá cao
  • [ ] Áp dụng Creative Commons CC-BY nhất quán để đúng chuẩn quốc tế của Diamond OA, không chỉ đơn thuần "đọc miễn phí" mà không có giấy phép tái sử dụng rõ ràng
  • [ ] Số hóa quy trình biên tập bằng hệ thống quản lý điện tử để giảm phụ thuộc vào công sức thủ công của một vài cá nhân tình nguyện — giảm rủi ro gián đoạn khi nhân sự thay đổi

Sai lầm thường gặp: tạp chí miễn phí nhưng không công khai rõ ràng điều này ngay từ trang chủ, khiến tác giả quốc tế mặc định phải trả phí và bỏ qua không nộp bài. Một dòng ghi chú đơn giản "Tạp chí không thu phí đăng bài (Diamond Open Access)" ngay ở trang hướng dẫn tác giả có thể tăng đáng kể lượng bài nộp từ tác giả nước ngoài không có ngân sách nghiên cứu.

Nên chọn mô hình nào? Góc nhìn dành cho ban biên tập khi định hướng tạp chí ​

Với tạp chí Việt Nam đang cân nhắc định hướng lâu dài, bảng dưới đây tổng hợp mô hình phù hợp theo bối cảnh vận hành thực tế:

Bối cảnh tạp chíMô hình phù hợpLý do
Tạp chí đại học/viện đã có ngân sách khoa học công nghệ ổn địnhDiamond OATận dụng đúng thế mạnh sẵn có, không cần thu APC vẫn duy trì được
Tạp chí mới thành lập, muốn thu hút tác giả quốc tế nhanhDiamond OA + đăng ký DOAJ sớmMiễn phí hai đầu là lợi thế cạnh tranh rõ rệt so với tạp chí thương mại thu APC
Tạp chí thương mại, cần dòng tiền APC để mở rộng quy môGold OAPhù hợp khi có đủ uy tín để tác giả sẵn sàng trả phí
Tạp chí truyền thống thu phí độc giả, muốn dần mở dữ liệuGreen OA (trước), tiến tới HybridBước chuyển tiếp ít rủi ro tài chính nhất

Câu hỏi thường gặp về Diamond Open Access ​

Diamond OA khác gì với tạp chí miễn phí thông thường ở Việt Nam? ​

Về bản chất không khác — nhiều tạp chí "miễn phí đăng bài" tại Việt Nam đã đúng là Diamond OA theo định nghĩa quốc tế. Khác biệt chỉ nằm ở việc tạp chí có gọi đúng tên mô hình, công khai minh bạch trên DOAJ và trang thông tin, hay chỉ vận hành ngầm mà không có tuyên bố chính thức.

Diamond OA có phải lúc nào cũng miễn phí 100% không thu bất kỳ khoản nào? ​

Đúng với định nghĩa gốc — tác giả và độc giả đều không trả phí trực tiếp. Tuy nhiên một số tạp chí Diamond OA vẫn có thể thu các khoản phụ trợ nhỏ như phí thành viên hiệp hội (không bắt buộc để xuất bản) — miễn là không bắt buộc phải trả để bài được xuất bản hay đọc.

Tạp chí Diamond OA có được tính điểm/xếp hạng thấp hơn tạp chí thu phí không? ​

Không. Điểm HĐCDGSNN, chỉ mục Scopus/Web of Science hay DOAJ đều đánh giá dựa trên chất lượng phản biện và quy trình biên tập, không dựa trên việc tạp chí có thu APC hay không. Rất nhiều tạp chí Diamond OA quốc tế thuộc nhóm chỉ mục uy tín.

Làm sao phân biệt Diamond OA hợp pháp với tạp chí "miễn phí" nhưng thực chất là săn mồi? ​

Tạp chí Diamond OA hợp pháp vẫn thực hiện đầy đủ phản biện khoa học (peer review) nghiêm túc, có hội đồng biên tập rõ ràng và thường nằm trong danh mục DOAJ hoặc HĐCDGSNN. Tạp chí săn mồi thường không thu phí trước nhưng lại thiếu quy trình phản biện thực chất, hoặc bất ngờ đòi phí sau khi bài đã được "chấp nhận" quá nhanh.

Một tạp chí có thể chuyển từ Gold OA sang Diamond OA không? ​

Có, nhưng cần đảm bảo có nguồn tài trợ thay thế ổn định trước khi bỏ APC — nếu không, tạp chí dễ rơi vào khủng hoảng tài chính giữa chừng. Đây chính là lý do Action Plan for Diamond OA (2022) nhấn mạnh yếu tố "sustainability" như một trụ cột riêng, không chỉ đơn thuần khuyến khích bỏ thu phí.

Nghiên cứu sinh, tác giả trẻ có lợi gì khi ưu tiên nộp bài vào tạp chí Diamond OA? ​

Lợi ích rõ nhất là không tốn chi phí đăng bài trong khi vẫn được xuất bản mở, tiếp cận độc giả rộng — phù hợp với tác giả chưa có đề tài/quỹ tài trợ. Cần lưu ý vẫn phải kiểm tra tạp chí có điểm HĐCDGSNN hoặc chỉ mục quốc tế phù hợp với yêu cầu công bố của đơn vị công tác trước khi nộp.

Tóm tắt ​

  • Diamond OA: không thu phí tác giả (APC) lẫn độc giả, chi phí do trường/hiệp hội/quỹ nhà nước đài thọ — khác Gold OA ở nguồn tài trợ, không phải ở việc có mở hay không
  • Theo Bosman et al. (2021), thế giới có 17.000-29.000 tạp chí Diamond OA, đóng góp 44% tổng số bài trên các tạp chí OA hoàn toàn
  • Chi phí vận hành thực tế rất thấp: 50% tạp chí dưới 1.000 USD/năm, chi phí trung vị/bài chỉ 208 USD, giảm còn 48 USD với tạp chí xuất bản trên 100 bài/năm
  • Đa số tạp chí khoa học đại học Việt Nam trong danh mục HĐCDGSNN thực chất đã là Diamond OA — chỉ chưa gọi đúng tên và công khai minh bạch trên DOAJ
  • cOAlition S/Science Europe Action Plan (2022) xác định 4 trụ cột cần củng cố: hiệu quả, chất lượng, năng lực, bền vững tài chính
  • Số hóa quy trình biên tập là điều kiện quan trọng để mô hình Diamond OA duy trì bền vững khi không có dòng tiền APC bù đắp sai sót vận hành

Nguồn tham khảo: OA Diamond Journals Study — Bosman et al. (2021, Science Europe/cOAlition S/OPERAS/ANR), Action Plan for Diamond Open Access (2022, Science Europe/cOAlition S), Directory of Open Access Journals (DOAJ). Biên soạn bởi đội ngũ VOJS, Metis JSC.

Bài viết liên quan ​

Cập nhật gần nhất:

Sản phẩm của Công ty Cổ phần Metis.

Copyright © 2020-PRESENT Metis., Jsc