Thao túng hình ảnh trong bài báo khoa học: cách tòa soạn phát hiện và xử lý ​

Thao túng hình ảnh (image manipulation) trong bài báo khoa học là việc ghép, nhân bản, xóa hoặc làm nổi một chi tiết trong ảnh minh chứng (băng Western blot, ảnh gel, vi thể, mô bệnh học) khiến ảnh không còn phản ánh đúng dữ liệu gốc. Đây không phải chuyện hiếm: Bik và cộng sự (mBio, 2016) tìm thấy hình ảnh có vấn đề ở 3,8% trong 20.621 bài báo y sinh, còn Molecular and Cellular Biology tự rà soát năm 2018 ghi nhận 6,1%. Tòa soạn nên yêu cầu ảnh gốc, sàng lọc trước xuất bản và phân loại mức độ trước khi kết luận.

Cập nhật: tháng 11/2026 — Biên soạn bởi đội ngũ VOJS, Metis JSC

Thế nào là thao túng hình ảnh, và chỉnh sửa nào vẫn chấp nhận được? ​

Thao túng hình ảnh là mọi can thiệp làm một chi tiết cụ thể trong ảnh bị tăng cường, che khuất, di chuyển, xóa bỏ hoặc thêm vào, dẫn đến diễn giải sai về kết quả. Nguyên tắc do Journal of Cell Biology (JCB) đặt ra từ đầu những năm 2000.

Theo chính sách Elsevier (xây dựng dựa trên quy định của JCB), việc chỉnh độ sáng, độ tương phản hoặc cân bằng màu được chấp nhận nếu không làm mất hoặc che đi thông tin có trong ảnh gốc. Chỉnh sửa vì mục đích khác ngoài làm rõ ảnh có thể bị coi là vi phạm đạo đức khoa học.

Thao tácChấp nhận được?Điều kiện
Chỉnh sáng/tương phản toàn ảnhCóĐồng đều cả ảnh, không làm mất tín hiệu nền hoặc băng yếu
Cắt (crop) ảnhCóKhông bỏ vùng cần để diễn giải; nên đính kèm ảnh nguyên vẹn
Ghép làn từ nhiều gelChỉ khi nêu rõCó đường phân cách và ghi chú trong chú thích hình (khuyến nghị của VOJS)
Tăng/giảm một băng hoặc vùng riêng lẻKhôngCan thiệp vào một chi tiết cụ thể
Sao chép, xoay, lật một vùngKhôngTrừ khi là dữ liệu tái sử dụng, có ghi nguồn
Dùng lại ảnh đã đăngChỉ khi nêu nguồnGhi rõ nguồn, lý do và giấy phép

Elsevier nhấn mạnh nhân bản hoặc thao túng ảnh có thể là làm giả (falsification) hoặc bịa đặt (fabrication) dữ liệu khi ảnh là bằng chứng then chốt. Ranh giới giữa "chỉnh cho đẹp" và "chỉnh để đổi kết quả" quyết định cách xử lý.

Vấn đề này phổ biến đến mức nào? ​

Tỷ lệ ảnh có vấn đề dao động vài phần trăm, và nhiều trường hợp là lỗi chuẩn bị hình chứ không phải gian lận. Ba mốc dữ liệu:

Bik và cộng sự (mBio, 2016): rà soát 20.621 bài từ 40 tạp chí, xuất bản 1995–2014, phát hiện 3,8% chứa hình có vấn đề; ít nhất một nửa số đó có dấu hiệu thao túng có chủ đích.

Tạp chí Molecular and Cellular Biology (MCB, 2018): rà 960 bài đăng 2009–2016, thấy 59 bài (6,1%) có ảnh trùng lặp không phù hợp. Kết quả: 41 hiệu đính (correction), 5 rút bài (retraction), 13 trường hợp không hành động; vậy chỉ 5 trên 960 bài rà (khoảng 0,5%) bị rút.

Theo nhóm tác giả MCB (2018), xử lý một bài có ảnh trùng lặp sau xuất bản tốn trung bình 6 giờ nhân sự tòa soạn, còn sàng lọc và sửa ngay trước xuất bản chỉ tốn khoảng 30 phút mỗi bài có vấn đề. Thử nghiệm sàng lọc ảnh của bài đã chấp nhận phát hiện 12 trên 83 bản thảo (14,5%) có vấn đề trong hai tháng.

JCB: từ năm 2002, JCB kiểm tra ảnh của mọi bản thảo đã chấp nhận trước khi xuất bản. Theo hồi tưởng của Mike Rossner, người thiết lập chương trình, khoảng 1 trên 100 bản thảo được chấp nhận chứa bằng chứng thao túng làm ảnh hưởng diễn giải dữ liệu.

Tỷ lệ này đo trên tạp chí y sinh quốc tế nên không suy nguyên sang tạp chí trong nước, nhưng thông điệp rõ: kiểm tra trước xuất bản rẻ hơn nhiều so với xử lý sau xuất bản. Rủi ro tập trung ở lĩnh vực có ảnh thực nghiệm như y dược, sinh học, nông nghiệp. Bài Paper mill là gì? xếp hình ảnh trùng lặp vào nhóm cảnh báo rất cao.

Thao túng hình ảnh có những dạng nào và nhận biết ra sao? ​

Thao túng hình ảnh có sáu dạng chính, mỗi dạng để lại một dấu vết khác nhau:

  • Trùng lặp trong một ảnh hoặc giữa các hình trong bài: hai băng có hoa văn nhiễu giống hệt, hoặc một ảnh dùng cho hai điều kiện thí nghiệm. Phóng to, kéo tương phản nền và đối chiếu từng cặp panel.
  • Trùng lặp giữa các bài báo: ảnh giống hệt bài đã đăng, chỉ xoay, lật hoặc cắt khác. Đối chiếu bài trước của nhóm tác giả và tra PubPeer.
  • Ghép (splicing): đường thẳng sắc nét, nền lệch nhẹ quanh một băng. Kéo mạnh độ tương phản để lộ viền ghép.
  • Xóa hoặc làm mờ chi tiết: vùng nền quá sạch, mất nhiễu tự nhiên. Kéo gamma để kiểm tra.
  • Hình do AI tạo: nhãn chữ vô nghĩa, giải phẫu sai. Đọc kỹ từng nhãn và yêu cầu dữ liệu thô.

Hai dạng khó nhất là trùng lặp giữa các bài và ảnh do AI tạo, vì cần dữ liệu ngoài bản thảo.

Phát hiện thao túng hình ảnh bằng cách nào: kỹ thuật thủ công trước, phần mềm sau? ​

Cách rẻ nhất, JCB dùng từ 2002, là mở từng panel bằng phần mềm chỉnh ảnh rồi tăng mạnh độ sáng và tương phản. Theo Rossner, cách này làm hiện đường sắc nét trong nền lẽ ra đồng đều (dấu hiệu ghép) hoặc mẫu đốm nền lặp lại (dấu hiệu nhân bản).

Công cụ miễn phí tòa soạn có thể dùng ngay:

  • ImageJ (NIH, Hoa Kỳ) để chỉnh tương phản và xem giá trị điểm ảnh.
  • ORI Forensic Droplets (Office of Research Integrity) trên Photoshop; ORI nhắc đây chỉ là phép kiểm tra "bậc một".
  • Forensically (29a.ch), công cụ web phát hiện nhân bản; chính tác giả mô tả phần này còn ở bước đầu.

Về phần mềm thương mại, nhóm tạp chí Science thử nghiệm Proofig từ mùa hè 2023 và theo bài xã luận "Genuine images in 2024" của Holden Thorp đã mở rộng cho bài đang xét có ảnh phù hợp. Tòa soạn nên hỏi thử nghiệm trước khi mua.

Elsevier lưu ý sàng lọc ảnh không phát hiện được mọi bất thường, nhất là khi người làm giả có ý che giấu, và không phải bất thường nào cũng hàm ý lừa dối. Vì vậy luôn cần con người thẩm định các cờ cảnh báo.

Thử nghiệm của VOJS: kéo tương phản, so khớp chính xác và so khớp "mờ" ​

VOJS dựng một ảnh blot tổng hợp (240×120 điểm ảnh, 6 làn, nhiễu Gaussian) bằng Python/Pillow rồi thử ba can thiệp. Đây là minh họa trên ảnh và thuật toán tự viết, không đại diện cho công cụ thương mại.

Phép thửKết quả đo
Dán ô nền lệch +3 mức xám (≈1,2% thang 255)Chênh lệch ở mép: 3,09 → 26,25 mức xám sau khi kéo giãn tương phản (ảnh đối chứng: 0,35 → 2,98)
Nhân bản một băng, so khớp khối 16×16 byte25 cặp trùng; còn 9 cặp nếu lưu lại JPEG chất lượng 75; 0 cặp nếu băng bị lật ngang và tăng sáng 8%
So khớp "mờ" (z-score khối 8×8, có xét lật)Ảnh đối chứng vẫn bị gắn 765–7.110 cặp khối, do các băng tổng hợp có hình dạng gần giống nhau

Bài học, khớp với Elsevier và ORI: kéo tương phản làm độ lệch tăng khoảng 8,5 lần nên đủ thấy viền ghép; so khớp chính xác dễ bị qua mặt bởi nén, lật hoặc đổi độ sáng; công cụ tự động thiếu người thẩm định gây báo động giả hàng loạt.

Tòa soạn xử lý thế nào khi nghi ngờ hình ảnh? Quy trình 5 bước ​

Quy trình dựa trên hướng dẫn của Elsevier và luồng "Image manipulation in a published article" của COPE, điều chỉnh cho tòa soạn Việt Nam. Chưa áp dụng COPE thì xem COPE là gì?

  1. Xác minh trước khi kết luận. Kéo tương phản và đặt ảnh cạnh nhau để chắc nghi vấn có cơ sở.
  2. Yêu cầu ảnh gốc. Gửi thư bảo mật cho tác giả liên hệ, đề nghị ảnh thô và dữ liệu nguồn, kèm thời hạn trả lời (VOJS khuyến nghị 7–14 ngày).
  3. Phân loại mức độ bằng bảng dưới: lỗi chuẩn bị hình, bất thường chưa giải thích được hoặc bằng chứng có chủ đích.
  4. Ra quyết định và ghi hồ sơ. Trước xuất bản: sửa ảnh, từ chối hoặc chuyển cơ quan chủ quản. Sau xuất bản: correction, expression of concern hoặc retraction.
  5. Báo cơ quan của tác giả khi cần, nếu tác giả không giải thích hợp lý (theo hướng dẫn Elsevier).

STM Working Group (cuối năm 2021) đề xuất phân loại ba tầng, từ ảnh bị "làm đẹp" mà không đổi kết luận đến thao túng nghiêm trọng có ý đồ. Dựa trên logic đó, VOJS gợi ý khung sau (không phải bản dịch định nghĩa của STM):

MứcTình huống điển hìnhHành động gợi ý
A: lỗi chuẩn bị hìnhDán nhầm panel, có ảnh gốc đúng, kết luận không đổiCho sửa; sau xuất bản đăng correction
B: bất thường chưa giải thíchẢnh trùng, thiếu hoặc chậm dữ liệu thôGiữ bài hoặc đăng expression of concern; chuyển cơ quan chủ quản
C: thao túng có chủ đíchGhép, xóa băng, lật ảnh tái dùng, dữ liệu gốc mâu thuẫnTừ chối hoặc retraction; báo cơ quan chủ quản

Ba loại thông báo hậu xuất bản được phân biệt trong bài Erratum, Correction, Expression of Concern và Retraction, còn thủ tục rút bài từ phía tác giả có ở bài về retraction.

Theo ORI, một điểm bất thường trong ảnh chưa đồng nghĩa với làm giả dữ liệu. Với 41 trong 59 trường hợp ở MCB chỉ cần hiệu đính, thư đầu tiên gửi tác giả nên là yêu cầu làm rõ, không phải buộc tội.

Hình do AI tạo có bị coi là thao túng không? ​

Hình sinh bằng AI là dạng "thao túng" mà quy trình cũ chưa lường hết vì không có ảnh gốc để đối chiếu. Vụ điển hình: bài về tế bào gốc sinh tinh trên Frontiers in Cell and Developmental Biology bị rút ngày 16/2/2024, ba ngày sau khi đăng, vì hình sinh bằng Midjourney có nhãn chữ vô nghĩa và giải phẫu chuột sai.

Elsevier không cho phép dùng AI tạo sinh để tạo hoặc chỉnh sửa hình ảnh trong bản thảo, trừ khi AI là một phần của phương pháp nghiên cứu và được mô tả trong Methods. Springer Nature xếp việc tạo ảnh giả như thật (deepfake) vào mức "không được phép" trong khung rủi ro AI của họ. Chi tiết xem bài Có được phép dùng AI để viết bài báo khoa học không?

Ở Việt Nam, Quyết định 2557/QĐ-BKHCN (25/5/2026) liệt kê "tạo dữ liệu, hình ảnh hoặc tài liệu tham khảo giả bằng AI" là hành vi vi phạm; xem Liêm chính khoa học tại Việt Nam. Với trích dẫn ảo, xem Tài liệu tham khảo ảo do AI tạo.

Checklist áp dụng ngay cho tòa soạn ​

Triển khai được trong một tuần, không cần mua phần mềm.

  • [ ] Sửa Hướng dẫn tác giả: bắt buộc nộp ảnh gốc chưa xử lý cho mọi ảnh thực nghiệm, xem 15 mục cần có trong Instructions for Authors
  • [ ] Thêm vào phiếu phản biện câu hỏi: "Có panel nào trùng lặp hoặc nền không đồng đều?"
  • [ ] Chỉ định một người sàng lọc ảnh ở bài đã chấp nhận, giống thử nghiệm của MCB
  • [ ] Lưu thư trao đổi và kết quả kiểm tra vào hồ sơ bài, không để trong email cá nhân
  • [ ] Đối chiếu tên tác giả liên hệ trên Retraction Watch Database ở bước sơ duyệt
  • [ ] Soạn mẫu thư "yêu cầu dữ liệu gốc" và khung phân loại A/B/C để cả ban biên tập dùng chung

Mẫu điều khoản có thể dán vào Hướng dẫn tác giả (chỉnh theo tạp chí):

textCHÍNH SÁCH HÌNH ẢNH VÀ DỮ LIỆU HÌNH ẢNH
1. Hình ảnh thực nghiệm (ảnh gel, blot, vi thể, mô bệnh học...) phải phản ánh đúng dữ liệu gốc.
2. Được phép chỉnh độ sáng, độ tương phản, cân bằng màu nếu áp dụng đồng đều cho toàn ảnh
  và không làm mất hay che thông tin có trong ảnh gốc.
3. Không được tăng cường, làm mờ, di chuyển, xóa hoặc thêm bất kỳ chi tiết riêng lẻ nào.
4. Hình ghép từ nhiều gel hoặc nhiều ảnh phải có đường phân cách rõ và được nêu trong chú thích.
5. Ảnh dùng lại từ công bố trước (kể cả của chính tác giả) phải nêu nguồn, lý do và giấy phép.
6. Khi nộp bài, tác giả đính kèm ảnh gốc chưa xử lý; tòa soạn có thể yêu cầu thêm dữ liệu thô
  trong quá trình phản biện hoặc sau xuất bản.
7. Hình sinh bằng công cụ AI chỉ được chấp nhận khi được khai báo và tòa soạn cho phép; hình
  thể hiện dữ liệu thực nghiệm không được tạo hoặc chỉnh bằng AI sinh ảnh.
8. Vi phạm chính sách này có thể dẫn đến từ chối bài, đăng thông báo hiệu đính, rút bài và
  thông báo cho cơ quan chủ quản của tác giả.

VOJS cho phép cấu hình thành phần bắt buộc và định dạng file khi nộp bài nên có thể thêm mục "ảnh gốc", nhưng chỉ tích hợp kiểm tra trùng lặp văn bản, chưa tự động phát hiện thao túng ảnh. Xem cách phần mềm quản lý tạp chí hỗ trợ ghi vết quy trình.

Sai lầm thường gặp khi kiểm tra hình ảnh ​

  • Chỉ nhận ảnh nhúng trong Word hoặc PDF, vì ảnh nhúng đã bị nén và mất dấu vết như nhiễu nền; hãy yêu cầu file ảnh riêng.
  • Xem ảnh ở độ phóng nhỏ, không kéo tương phản; độ lệch 3 mức xám chỉ lộ sau khi kéo giãn.
  • Tin hoàn toàn vào phần mềm tự động, hoặc kết luận gian lận từ một phát hiện; ORI nhắc tách "bất thường" khỏi "kết luận làm giả".
  • Không rà ảnh phụ lục, ảnh tái dùng và các bài khác của cùng nhóm tác giả. Tái dùng không ghi nguồn có thể thành tự đạo văn, và Bik (2016) ghi nhận tác giả có một bài bị gắn cờ thường có thêm bài khác bị gắn cờ.

Với nghiên cứu trên người hoặc động vật, kiểm tra ảnh cùng chấp thuận đạo đức và informed consent; về dữ liệu thô, xem Data Availability Statement.

Câu hỏi thường gặp về thao túng hình ảnh ​

Chỉnh độ sáng và tương phản của ảnh blot có bị coi là thao túng không? ​

Không, nếu áp dụng đồng đều cho toàn ảnh và không làm mất thông tin có trong ảnh gốc. Theo chính sách Elsevier dựa trên JCB, chỉnh sáng, tương phản hoặc cân bằng màu được chấp nhận. Điều bị cấm là tăng cường, che, di chuyển, xóa hoặc thêm một chi tiết riêng lẻ. Tác giả nên giữ ảnh gốc chưa xử lý để chứng minh khi tòa soạn hoặc phản biện viên yêu cầu.

Cắt (crop) ảnh blot có được phép không? ​

Được, miễn là không loại bỏ vùng cần thiết để diễn giải kết quả. STM xếp việc cắt chọn lọc làm sai lệch dữ liệu gốc vào nhóm thao túng nghiêm trọng. Cách an toàn là đưa hình đã cắt vào bài và đính kèm ảnh nguyên vẹn trong phụ lục hoặc khi tòa soạn yêu cầu, để người đọc kiểm chứng được vùng đã loại bỏ.

Phát hiện ảnh trùng lặp sau khi bài đã xuất bản thì làm gì? ​

Xác minh nghi vấn, liên hệ tác giả liên hệ để yêu cầu ảnh gốc, rồi quyết định theo mức độ: correction nếu là lỗi chuẩn bị hình, expression of concern nếu chưa kết luận được, retraction nếu có bằng chứng thao túng. COPE có luồng riêng "Image manipulation in a published article" chỉ rõ khi nào nên chuyển cho cơ quan chủ quản của tác giả.

Tạp chí nhỏ không có ngân sách mua phần mềm thì làm thế nào? ​

Dùng quy trình thủ công: yêu cầu ảnh gốc, kéo tương phản bằng ImageJ hoặc Photoshop và thử công cụ miễn phí như Forensically. Ưu tiên bài đã chấp nhận thuộc lĩnh vực có ảnh thực nghiệm, như MCB đã làm. Chi phí chủ yếu là thời gian: chương trình thí điểm của MCB tốn khoảng 30 phút cho mỗi bài có vấn đề.

Tác giả nói đã mất ảnh gốc thì xử lý ra sao? ​

Đây là tín hiệu cần xác minh thêm. ORI cho rằng thiếu dữ liệu gốc có thể là lý do chính đáng để tiếp tục tìm hiểu. Tòa soạn nên ghi lại câu trả lời của tác giả, hỏi về nơi lưu trữ (phòng thí nghiệm, đơn vị chủ quản) và chuyển vụ việc cho cơ quan chủ quản nếu không có lời giải thích hợp lý.

Tóm tắt ​

  • Thao túng hình ảnh là can thiệp vào một chi tiết cụ thể trong ảnh minh chứng; chỉnh sáng/tương phản đồng đều thì chấp nhận được
  • Bik 2016: 3,8% trong 20.621 bài; MCB 2018: 6,1% trong 960 bài
  • Sàng lọc trước xuất bản tốn khoảng 30 phút mỗi bài có vấn đề, so với 6 giờ sau xuất bản (MCB, 2018)

Về nội dung bài viết

Nguồn: Bik và cộng sự (mBio, 2016; Mol Cell Biol, 2018); Elsevier Publishing Ethics Resource Kit; STM Working Group on Image Integrity (2021); COPE flowcharts; ORI; Thorp (Science, 2024). Thử nghiệm VOJS trên ảnh tổng hợp chỉ mang tính minh họa.

Bài viết liên quan ​

Cập nhật gần nhất:

Sản phẩm của Công ty Cổ phần Metis.

Copyright © 2020-PRESENT Metis., Jsc