Tạp chí bị loại khỏi Scopus (delisted): Nguyên nhân và cách phòng tránh cho tạp chí khoa học Việt Nam
Tạp chí bị loại khỏi Scopus (delisted) là tình trạng một tạp chí khoa học đã được chỉ mục trong cơ sở dữ liệu Scopus của Elsevier bị Ủy ban Cố vấn Nội dung (CSAB) rà soát và loại bỏ do không còn đáp ứng tiêu chuẩn chất lượng học thuật. Đây là cú sốc lớn với bất kỳ tòa soạn nào, ảnh hưởng trực tiếp đến uy tín, tác giả gửi bài và các chỉ số tính điểm khoa học.
Cập nhật: tháng 7/2026 — Biên soạn bởi đội ngũ VOJS, Metis JSC
Tạp chí bị loại khỏi Scopus (delisted) là gì?
Delisted là thuật ngữ chỉ việc Scopus rút một tạp chí ra khỏi danh mục chỉ mục sau quá trình đánh giá lại (re-evaluation) định kỳ. Khác với việc bị từ chối ngay từ vòng nộp hồ sơ ban đầu, delisted xảy ra với tạp chí đã từng đạt chuẩn nhưng dần suy giảm chất lượng theo thời gian.
Theo Elsevier, mỗi năm CSAB rà soát hàng nghìn tạp chí đang hoạt động trong Scopus dựa trên các tín hiệu bất thường về xuất bản, trích dẫn và đạo đức học thuật, và có thể loại bỏ tạp chí bất kỳ lúc nào trong năm nếu phát hiện vi phạm nghiêm trọng.
Khi bị delisted, tạp chí thường vẫn giữ được các bài báo đã xuất bản trước đó trong Scopus (tùy từng trường hợp), nhưng các số xuất bản sau ngày discontinued sẽ không còn được tính vào các chỉ số như CiteScore hay SJR. Đây là lý do vì sao nhiều tạp chí Việt Nam từng lọt danh mục ISI/Scopus rồi mất suất chỉ trong 2-3 năm.
Mỗi năm có bao nhiêu tạp chí bị loại khỏi Scopus?
Số lượng tạp chí bị Scopus loại bỏ dao động theo từng năm nhưng không hề nhỏ. Theo danh sách "Scopus Discontinued Titles" mà Elsevier công khai và cập nhật hàng tháng, riêng năm 2025 đã có 56 tạp chí bị loại khỏi danh mục, và tính từ năm 2013 đến nay tổng số tạp chí bị discontinued đã lên tới gần 300 tạp chí.
Một nghiên cứu định lượng quy mô lớn hơn là dự án GhoS(t)copus của Cortegiani và cộng sự (đăng trên F1000Research, 2020), phân tích 348 tạp chí bị Scopus loại bỏ vì lý do liên quan đến chất lượng xuất bản. Nhóm nghiên cứu thu thập được dữ liệu đầy đủ cho 317/348 tạp chí (91,1%) và phát hiện:
- 93% (294/317) tạp chí bị loại tự nhận là xuất bản theo mô hình Open Access — cho thấy mối liên hệ rõ rệt giữa mô hình thu phí APC và rủi ro bị loại.
- 22% (72/317) tạp chí từng nằm trong danh sách đen Cabell's Predatory Reports.
- 76,6% (243/317) tạp chí có nhà xuất bản hoặc tên tạp chí xuất hiện trong phiên bản cập nhật của Beall's List.
Nghịch lý đáng chú ý từ dự án GhoS(t)copus: số lượt trích dẫn trung bình mỗi năm của các tạp chí này lại tăng đáng kể sau khi bị Scopus loại bỏ (p<0,0001) — một dấu hiệu cho thấy các chỉ số trích dẫn từng được "thổi phồng" bất thường trước đó, đúng là lý do khiến CSAB đưa tạp chí vào diện rà soát.
Về mặt kỹ thuật, Elsevier xác nhận việc rà soát lại một tạp chí đã được chỉ mục xuất phát từ hai nguồn: (1) phản ánh trực tiếp từ cộng đồng nghiên cứu về vấn đề đạo đức xuất bản, và (2) mô hình dữ liệu nội bộ gọi là "outlier performance – radar" tự động phát hiện các tín hiệu bất thường trong hoạt động xuất bản, mạng lưới trích dẫn, hợp tác giữa tác giả hoặc nội dung bài báo.
Vì sao tạp chí khoa học bị loại khỏi Scopus?
Nguyên nhân delisted thường không đến từ một lỗi đơn lẻ mà là sự tích lũy nhiều tín hiệu cảnh báo trong quá trình vận hành tòa soạn.
Xuất bản ồ ạt, mất kiểm soát chất lượng bài
Tăng đột biến số lượng bài xuất bản trong thời gian ngắn (spike publication) là tín hiệu đỏ hàng đầu mà CSAB rà soát. Nhiều tạp chí vì áp lực doanh thu từ phí APC đã nới lỏng tiêu chuẩn phản biện, dẫn đến chất lượng bài sụt giảm rõ rệt.
Phản biện hình thức hoặc bị thao túng
Quy trình phản biện khoa học (peer review) lỏng lẻo, thời gian phản biện quá ngắn bất thường, hoặc phát hiện mạng lưới phản biện giả (peer review ring) đều khiến tạp chí mất điểm tín nhiệm nghiêm trọng với CSAB.
Tỷ lệ tự trích dẫn (self-citation) bất thường
Tạp chí ép tác giả trích dẫn ngược lại chính tạp chí đó để đẩy chỉ số CiteScore là hành vi bị Scopus giám sát chặt. Tỷ lệ tự trích dẫn vượt ngưỡng bất thường so với trung bình ngành là căn cứ trực tiếp để đưa tạp chí vào diện xem xét loại bỏ.
Vi phạm đạo đức xuất bản
Các trường hợp đạo văn hàng loạt, bài báo từ "paper mill" (nhà máy sản xuất bài báo giả), hoặc tòa soạn không tuân thủ chuẩn mực của COPE đều là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến delisted.
Bảng tổng hợp các tín hiệu cảnh báo và mức độ rủi ro
| Tín hiệu cảnh báo | Mức độ rủi ro | Cơ chế phát hiện |
|---|---|---|
| Tăng đột biến số bài/năm | Cao | Thuật toán giám sát xuất bản của Scopus |
| Thời gian phản biện quá ngắn (dưới vài ngày) | Cao | Rà soát metadata thời gian nộp – chấp nhận |
| Tỷ lệ tự trích dẫn cao bất thường | Cao | Phân tích mạng lưới trích dẫn |
| Không có thông tin ban biên tập rõ ràng | Trung bình | Rà soát thủ công của CSAB |
| Website tạp chí thiếu minh bạch quy trình | Trung bình | Đánh giá định kỳ hồ sơ |
| Phàn nàn từ tác giả, phản biện viên | Cao | Báo cáo trực tiếp đến Elsevier |
Hậu quả khi tạp chí bị delisted khỏi Scopus
Việc mất chỉ mục Scopus kéo theo hàng loạt hệ lụy cho tạp chí và cả tác giả đã công bố. Tạp chí mất tư cách tính điểm trong hệ thống HĐCDGSNN đối với các số xuất bản sau ngày discontinued.
Tác giả đã công bố trước đó thường vẫn giữ được bài trong hồ sơ Scopus lịch sử, nhưng uy tín cá nhân có thể bị ảnh hưởng gián tiếp. Tòa soạn mất nguồn nộp bài chất lượng cao vì tác giả tốt sẽ tránh gửi bài đến tạp chí có "vết đen" delisted.
Quá trình xin tái gia nhập Scopus sau khi bị loại thường mất từ 2-5 năm và đòi hỏi tòa soạn phải chứng minh đã khắc phục triệt để các vấn đề bị nêu.
Cách tạp chí khoa học Việt Nam phòng tránh bị delisted
Phòng tránh delisted đòi hỏi tòa soạn xây dựng quy trình vận hành minh bạch, có thể kiểm chứng và duy trì ổn định theo thời gian, thay vì chỉ tập trung đạt chuẩn ở thời điểm nộp hồ sơ ban đầu.
- Kiểm soát tốc độ tăng trưởng bài xuất bản: Không tăng số lượng bài quá nhanh trong 1-2 năm; giữ tỷ lệ tăng trưởng hợp lý so với năng lực phản biện thực tế.
- Số hóa và lưu vết toàn bộ quy trình phản biện: Ghi nhận đầy đủ thời gian mời phản biện, thời gian phản hồi, số vòng phản biện để có bằng chứng minh bạch khi bị rà soát.
- Giám sát tỷ lệ tự trích dẫn định kỳ: Thiết lập ngưỡng cảnh báo nội bộ, không khuyến khích hoặc ép tác giả trích dẫn tạp chí nhà.
- Áp dụng công cụ kiểm tra đạo văn cho 100% bài trước phản biện, tham khảo quy trình tại bài kiểm tra đạo văn bài báo.
- Công khai minh bạch ban biên tập, chính sách phản biện, tiêu chí nhận bài trên website tạp chí.
Một hệ thống quản lý tạp chí khoa học chuyên dụng giúp tòa soạn tự động lưu vết toàn bộ lịch sử phản biện, thời gian xử lý bài và cảnh báo bất thường về tốc độ xuất bản — đây chính là bằng chứng minh bạch cần thiết khi Scopus tiến hành rà soát định kỳ.
Câu hỏi thường gặp
Tạp chí bị delisted có thể xin quay lại Scopus không? Có. Tạp chí cần khắc phục triệt để nguyên nhân bị loại, sau đó nộp lại hồ sơ đánh giá qua quy trình tương tự tạp chí mới, thường mất tối thiểu 2-3 năm để chứng minh chất lượng ổn định.
Bài báo đã xuất bản trước khi delisted có bị xóa khỏi Scopus không? Thông thường không. Các bài xuất bản trước ngày discontinued vẫn được giữ trong cơ sở dữ liệu Scopus, chỉ các số xuất bản sau đó mới không được chỉ mục tiếp.
Làm sao biết tạp chí có đang bị Scopus rà soát hay không? Elsevier không công khai trước danh sách tạp chí đang bị xem xét. Tòa soạn nên chủ động tự đánh giá định kỳ dựa trên các tín hiệu cảnh báo như tốc độ xuất bản, tỷ lệ tự trích dẫn và chất lượng phản biện.
Tự trích dẫn bao nhiêu phần trăm thì bị coi là bất thường? Không có ngưỡng cố định công bố chính thức, nhưng CSAB thường so sánh tỷ lệ tự trích dẫn của tạp chí với mức trung bình ngành; chênh lệch lớn kéo dài nhiều năm là dấu hiệu rủi ro cao.
Phần mềm quản lý tạp chí có giúp phòng tránh delisted không? Có. Phần mềm giúp số hóa và lưu vết minh bạch toàn bộ quy trình phản biện, cảnh báo bất thường về tốc độ xuất bản và tỷ lệ tự trích dẫn — những bằng chứng quan trọng khi cần chứng minh chất lượng với CSAB.
Tạp chí bị delisted có còn được trích dẫn nhiều như trước không? Có, và đây là điểm bất ngờ. Nghiên cứu GhoS(t)copus Project (2020) ghi nhận trích dẫn trung bình của các tạp chí bị loại thường tăng lên sau khi discontinued, do trước đó chỉ số trích dẫn của tạp chí có dấu hiệu bị thổi phồng bất thường — chính là nguyên nhân khiến CSAB đưa vào diện rà soát.
Tóm tắt
- Delisted là việc Scopus loại một tạp chí đã từng được chỉ mục do không còn đạt chuẩn chất lượng.
- Nguyên nhân phổ biến: xuất bản ồ ạt, phản biện hình thức, tự trích dẫn bất thường, vi phạm đạo đức xuất bản.
- Hậu quả gồm mất tư cách tính điểm khoa học, mất uy tín, khó xin tái gia nhập.
- Phòng tránh bằng cách kiểm soát tốc độ xuất bản, số hóa quy trình phản biện minh bạch, giám sát tự trích dẫn định kỳ.
Nguồn tham khảo: Elsevier Scopus Content Policy & Selection; Cortegiani A. và cộng sự, "Citations and metrics of journals discontinued from Scopus for publication concerns: the GhoS(t)copus Project", F1000Research (2020); danh sách Scopus Discontinued Titles, Elsevier. Biên soạn bởi đội ngũ VOJS, Metis JSC.