Số chuyên đề (Special Issue) tạp chí khoa học là gì? Quy trình tổ chức và vai trò Guest Editor ​

Số chuyên đề (Special Issue, còn gọi là chuyên san) là một số báo tập trung vào một chủ đề hẹp, do một hoặc vài biên tập viên khách mời (Guest Editor) phụ trách thay vì ban biên tập thường trực, nhằm gom nhiều nghiên cứu chuyên sâu về cùng hướng vào một ấn phẩm duy nhất. Special Issue có giá trị khoa học tương đương số báo thường, nhưng quy trình tổ chức và kiểm soát rủi ro lại khác biệt đáng kể — sự khác biệt này chính là lỗ hổng khiến hàng nghìn bài báo trên thế giới bị rút trong giai đoạn 2022-2024.

Cập nhật: tháng 8/2026 — Biên soạn bởi đội ngũ VOJS, Metis JSC

Special Issue là gì? Khác gì số báo thường (Regular Issue)? ​

Special Issue là số báo được tổ chức xoay quanh một chủ đề, phương pháp hoặc sự kiện cụ thể (ví dụ: kỷ niệm hội thảo, xu hướng nghiên cứu mới, vinh danh một nhà khoa học), thường được đề xuất bởi chuyên gia trong lĩnh vực đó — Guest Editor — thay vì đến từ quy trình biên tập thường trực của tạp chí.

Khác biệt cốt lõi so với số báo thường nằm ở ba điểm: (1) ai đề xuất và định hình nội dung, (2) ai trực tiếp mời và sàng lọc tác giả, và (3) ai chịu trách nhiệm cuối cùng cho quyết định chấp nhận bài. Bảng dưới đây tóm tắt khác biệt:

Tiêu chíSố báo thường (Regular Issue)Số chuyên đề (Special Issue)
Ai đề xuất chủ đềBan biên tập thường trựcGuest Editor (nội bộ hoặc mời từ ngoài)
Ai mời/sàng lọc tác giả ban đầuKhông có bước mời riêng, nhận bài tự doGuest Editor chủ động mời + nhận bài công khai qua Call for Papers
Ai ra quyết định cuối cùngTổng biên tập / biên tập viên phụ tráchGuest Editor đề xuất, nhưng Tổng biên tập/Special Issue Editor phải phê duyệt
Số lượng phản biện tối thiểuTheo quy định chung của tạp chíTối thiểu 2 phản biện độc lập/bài (theo hướng dẫn Elsevier)
Rủi ro đặc thùThấp hơn, quy trình ổn định lâu dàiCao hơn nếu thiếu giám sát — dễ bị lợi dụng để "gom" bài kém chất lượng

[Gợi ý hình ảnh: So đồ tổ chức Special Issue với Guest Editor, phản biện viên và Tổng biên tập. Alt text: Sơ đồ quy trình tổ chức số chuyên đề tạp chí khoa học]

Thuật ngữ này cũng được định nghĩa ngắn gọn trong bài thuật ngữ chuyên ngành của tạp chí khoa học: Volume, Issue, Article — bài viết này đi sâu vào quy trình tổ chức và cơ chế kiểm soát mà một tòa soạn cần có.

Guest Editor là gì? Vai trò và giới hạn quyền hạn ​

Guest Editor (biên tập viên khách mời) là chuyên gia được mời phụ trách một Special Issue cụ thể — thường là nhà nghiên cứu có uy tín trong đúng chủ đề của số chuyên đề đó, không nhất thiết là thành viên hội đồng biên tập thường trực của tạp chí.

Theo hướng dẫn Guest Editor chính thức của Elsevier, trách nhiệm của Guest Editor gồm: hoàn thiện phạm vi chủ đề và giải trình mức độ quan trọng, chủ động mời tác giả tiềm năng (có thể phối hợp với đội ngũ biên tập của tạp chí), tổ chức mời và điều phối phản biện viên, và đề xuất quyết định cho từng bản thảo.

Theo hướng dẫn chính thức của Elsevier dành cho Guest Editor, mọi bài trong Special Issue phải qua phản biện của tối thiểu 2 chuyên gia độc lập, và quyết định biên tập phải được đưa ra trong vòng không quá 2 tháng kể từ ngày nộp bài — quan trọng nhất, Tổng biên tập hoặc Special Issue Editor phụ trách phải phê duyệt quyết định do Guest Editor đề xuất trước khi thông báo cho tác giả.

Điểm mấu chốt: Guest Editor không có quyền quyết định chấp nhận bài một cách độc lập, tuyệt đối. Đây chính là ranh giới quyền hạn mà nhiều tòa soạn bỏ qua trong thực tế vận hành — và là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến các vụ bê bối xuất bản quy mô lớn được phân tích ở phần sau.

Vì sao Special Issue là mục tiêu ưa thích của paper mill? ​

Special Issue tập trung nhiều đặc điểm khiến nó dễ bị lợi dụng hơn số báo thường: chu kỳ tổ chức ngắn, áp lực xuất bản đúng hạn để không "lỡ" chủ đề, Guest Editor đôi khi thiếu kinh nghiệm quản lý xung đột lợi ích, và — quan trọng nhất — nhiều tòa soạn để Guest Editor tự sàng lọc phản biện viên mà không có lớp kiểm tra chéo từ ban biên tập thường trực.

Theo tiết lộ của Retraction Watch (tháng 12/2023), Hindawi (thuộc Wiley) khởi động quá trình rà soát với 500 bài bị rút vào tháng 9/2022, nhưng sau đó phát hiện quy mô lớn hơn rất nhiều: hơn 8.000 bài bị rút chỉ riêng trong năm 2023 — "nhiều hơn tổng số bài bị rút của tất cả các nhà xuất bản khác cộng lại trong một năm". Tính chung giai đoạn 2022-2024, tổng số bài bị rút vượt 11.000 bài.

Toàn bộ các bài bị rút này đều tập trung ở các Special Issue do Guest Editor phụ trách — nơi lớp kiểm soát của biên tập viên thường trực yếu hơn quy trình phản biện tiêu chuẩn. Hindawi buộc phải tạm dừng toàn bộ hoạt động xuất bản Special Issue từ tháng 10/2022 để rà soát, cấm "vài trăm" Guest Editor không được tiếp tục tham gia biên tập, và Wiley ước tính thiệt hại doanh thu khoảng 35-40 triệu USD trong năm 2023 vì khủng hoảng này. Đến năm 2024, Wiley chính thức khai tử thương hiệu Hindawi, chuyển toàn bộ tạp chí còn lại về vận hành dưới tên Wiley.

Vụ việc Hindawi không phải trường hợp cá biệt — nó cho thấy mô hình Special Issue, nếu thiếu cơ chế giám sát đúng chuẩn, có thể trở thành điểm yếu hệ thống ngay cả với nhà xuất bản lớn. Cơ chế nhận diện paper mill chi tiết hơn được phân tích trong bài Paper mill là gì? Cách tạp chí khoa học nhận diện và phòng chống phản biện giả, còn hậu quả về chỉ số xếp hạng khi tạp chí bị phát hiện gian lận được nêu tại tạp chí bị loại khỏi Scopus: nguyên nhân và cách phòng tránh.

Quy trình 7 bước tổ chức Special Issue đúng chuẩn cho tòa soạn Việt Nam ​

Dựa trên khung quy trình của Elsevier và MDPI — hai nhà xuất bản có hướng dẫn Guest Editor công khai chi tiết nhất — có thể chuẩn hóa thành 7 bước áp dụng được cho tạp chí Việt Nam:

  1. Đề xuất chủ đề bằng văn bản. Guest Editor (hoặc thành viên hội đồng biên tập) gửi đề xuất nêu rõ: chủ đề, mức độ phù hợp với Aims & Scope hiện tại của tạp chí, tính mới, và lý do cần tổ chức riêng thay vì để tác giả nộp bài bình thường.

  2. Tổng biên tập/hội đồng biên tập thẩm định đề xuất. Đây là bước kiểm soát đầu tiên — tuyệt đối không tự động phê duyệt. Cần đánh giá liệu chủ đề có thực sự cần một Guest Editor riêng hay đang bị lợi dụng để "gom" nhanh số lượng bài.

  3. Xác minh lý lịch khoa học của Guest Editor độc lập với người giới thiệu. Kiểm tra hồ sơ công bố, liên kết học thuật, và tra cứu tên trên Retraction Watch Database trước khi trao quyền.

  4. Cấu hình mã theo dõi riêng cho Special Issue trong hệ thống nộp bài, tách biệt với luồng nộp bài thường, để dễ đối chiếu số liệu (tỷ lệ chấp nhận, thời gian phản biện) so với số báo thường sau này.

  5. Ra Call for Papers công khai và mở nộp bài song song với việc Guest Editor chủ động mời tác giả — tránh tình trạng Special Issue chỉ toàn bài "được mời" mà không qua sàng lọc cạnh tranh.

  6. Phản biện tối thiểu 2 chuyên gia độc lập/bài, do ban biên tập thường trực tham gia mời hoặc phê duyệt danh sách phản biện — không để Guest Editor toàn quyền chọn phản biện viên của chính bài do mình mời.

  7. Tổng biên tập hoặc Special Issue Editor phê duyệt quyết định cuối cùng của từng bài trước khi thông báo tác giả, đồng thời lưu vết toàn bộ hồ sơ để phục vụ hậu kiểm và giải trình với Scopus/HĐCDGSNN nếu được yêu cầu.

Theo hướng dẫn của MDPI, việc thiết lập một Special Issue trên hệ thống thường mất khoảng 2-3 tuần, và số chuyên đề thường mở nhận bài trong 6-8 tháng trước khi đóng lại để biên tập và xuất bản — đây là khung thời gian tham khảo hợp lý cho tạp chí Việt Nam khi lên kế hoạch.

Thực chiến: Checklist xung đột lợi ích (COI) riêng cho Guest Editor ​

Xung đột lợi ích ở Special Issue phức tạp hơn số báo thường vì Guest Editor thường đến từ đúng nhóm nghiên cứu hẹp có nhiều quan hệ hợp tác, đồng tác giả. Checklist dưới đây nên được đưa vào quy chế nội bộ trước khi mời Guest Editor:

  • [ ] Guest Editor không được là tác giả hoặc đồng tác giả của bất kỳ bài nào trong chính Special Issue mình phụ trách — nếu có, bài đó phải do Tổng biên tập hoặc biên tập viên khác xử lý độc lập
  • [ ] Guest Editor khai báo công khai mọi quan hệ hợp tác gần đây (đồng tác giả, cùng đề tài, cùng cơ quan) với tác giả được mời
  • [ ] Không cho phép một Guest Editor phụ trách quá nhiều Special Issue cùng lúc trên nhiều tạp chí khác nhau — dấu hiệu cảnh báo phổ biến ở các vụ paper mill đã bị phát hiện
  • [ ] Tổng biên tập lưu và có quyền truy cập toàn bộ log mời phản biện, không để riêng trong hộp thư cá nhân của Guest Editor
  • [ ] Special Issue có tỷ lệ chấp nhận bất thường cao (trên 80-90%) hoặc thời gian phản biện trung bình dưới 2 tuần cần được rà soát thủ công trước khi xuất bản

Sai lầm thường gặp tại tòa soạn Việt Nam: giao toàn bộ quyền quản lý Special Issue — từ mời tác giả, chọn phản biện đến ra quyết định — cho một Guest Editor duy nhất mà không có lớp phê duyệt thứ hai, vì tâm lý "đã mời chuyên gia thì tin tưởng hoàn toàn". Đây chính xác là mô hình vận hành đã khiến các Special Issue của Hindawi trở thành mục tiêu bị paper mill khai thác trên diện rộng.

Hệ thống quản lý tạp chí hỗ trợ tổ chức Special Issue minh bạch như thế nào? ​

Quản lý Special Issue qua email cá nhân của Guest Editor là rủi ro lớn nhất về mặt vận hành: tòa soạn mất khả năng đối chiếu log mời phản biện, không biết thực tế ai đã từ chối lời mời, và không thể chứng minh quy trình minh bạch nếu sau này bị đặt câu hỏi.

Các nền tảng quản lý tạp chí điện tử như VOJS cho phép tạo luồng nộp bài riêng cho từng Special Issue, phân quyền Guest Editor ở mức giới hạn (mời phản biện, đề xuất quyết định) trong khi Tổng biên tập vẫn giữ quyền phê duyệt cuối cùng, đồng thời lưu vết toàn bộ lịch sử thao tác. Cơ chế phân quyền theo vai trò được giải thích chi tiết tại phân quyền vai trò trong hệ thống quản lý tạp chí khoa học. Đây là điều kiện gần như bắt buộc nếu tạp chí muốn mở rộng số lượng Special Issue mà vẫn kiểm soát được rủi ro liêm chính khoa học.

Câu hỏi thường gặp về Special Issue và Guest Editor ​

Special Issue có giá trị tính điểm/xếp hạng khác số báo thường không? ​

Không. Về nguyên tắc, một bài đăng trên Special Issue được tính điểm và trích dẫn giống hệt bài đăng số báo thường của cùng tạp chí, miễn là tạp chí đó vẫn nằm trong danh mục Scopus/Web of Science/HĐCDGSNN tại thời điểm xuất bản. Rủi ro chỉ phát sinh nếu Special Issue bị phát hiện gian lận, có thể ảnh hưởng đến uy tín cả tạp chí.

Một tạp chí nên tổ chức bao nhiêu Special Issue mỗi năm? ​

Không có con số cố định, nhưng nguyên tắc an toàn là số lượng Special Issue phải tương xứng với năng lực giám sát thực tế của ban biên tập thường trực. Tổ chức quá nhiều Special Issue cùng lúc trong khi thiếu nhân sự kiểm soát là dấu hiệu rủi ro mà Scopus và Clarivate đặc biệt lưu ý khi đánh giá tạp chí.

Guest Editor có được trả thù lao không? ​

Tùy tạp chí. Nhiều tạp chí quốc tế lớn không trả thù lao trực tiếp mà ghi nhận bằng credit học thuật (được liệt kê là Guest Editor trên trang chính thức, đôi khi miễn phí APC cho bài của chính họ ở tạp chí khác). Một số tạp chí thương mại trả một khoản phí nhỏ, nhưng cần công khai trong quy chế để tránh xung đột lợi ích.

Làm sao phân biệt Special Issue hợp pháp với Special Issue có dấu hiệu bất thường? ​

Dấu hiệu cảnh báo gồm: tỷ lệ chấp nhận bất thường cao, thời gian phản biện quá ngắn so với số báo thường, phần lớn tác giả đến từ cùng một nhóm nghiên cứu hoặc quốc gia, và Guest Editor đồng thời phụ trách nhiều Special Issue ở nhiều tạp chí khác nhau trong cùng thời điểm.

Tạp chí Việt Nam trong danh mục HĐCDGSNN có được tổ chức Special Issue không? ​

Có, không có quy định cấm. Tuy nhiên tạp chí cần đảm bảo Special Issue vẫn tuân thủ đầy đủ quy trình phản biện độc lập theo quy chế đã đăng ký, vì đây là một trong các tiêu chí có thể bị rà soát khi tạp chí xin nâng hạng hoặc gia hạn trong danh mục tính điểm.

Sau khi xảy ra sự cố như Hindawi, các tạp chí lớn đã thay đổi quy trình Special Issue thế nào? ​

Xu hướng chung là siết chặt vai trò phê duyệt của Tổng biên tập với mọi quyết định do Guest Editor đề xuất, giới hạn số Special Issue một Guest Editor được phụ trách cùng lúc, và bổ sung công cụ rà soát tự động (kiểm tra bất thường về tốc độ phản biện, mạng lưới đồng tác giả) trước khi xuất bản chính thức.

Tóm tắt ​

  • Special Issue là số báo chuyên đề do Guest Editor phụ trách, có giá trị khoa học tương đương số báo thường nhưng quy trình kiểm soát khác biệt
  • Guest Editor có quyền mời tác giả, điều phối phản biện và đề xuất quyết định — nhưng không có quyền phê duyệt cuối cùng độc lập
  • Vụ Hindawi (Retraction Watch, 2023): hơn 8.000 bài bị rút trong năm 2023, tổng hơn 11.000 bài giai đoạn 2022-2024, "vài trăm" Guest Editor bị cấm, thiệt hại 35-40 triệu USD — toàn bộ xuất phát từ Special Issue thiếu giám sát
  • Quy trình 7 bước: đề xuất → thẩm định → xác minh Guest Editor → cấu hình hệ thống riêng → Call for Papers → phản biện độc lập tối thiểu 2 người → Tổng biên tập phê duyệt quyết định cuối
  • Checklist COI riêng cho Guest Editor là điều kiện bắt buộc, không phải tùy chọn, với mọi tạp chí tổ chức Special Issue
  • Hệ thống quản lý tạp chí điện tử giúp phân quyền rõ ràng và lưu vết minh bạch toàn bộ quy trình

Nguồn tham khảo: Retraction Watch (12/2023), Elsevier — Guide for Guest Editors, MDPI — Special Issue Guest Editor Guide, Committee on Publication Ethics (COPE). Biên soạn bởi đội ngũ VOJS, Metis JSC.

Bài viết liên quan ​

Cập nhật gần nhất:

Sản phẩm của Công ty Cổ phần Metis.

Copyright © 2020-PRESENT Metis., Jsc