Ghost Authorship và Guest Authorship là gì? Phân biệt với Gift/Honorary Authorship và cách tòa soạn xử lý ​

Ghost authorship là giấu tên người có đóng góp học thuật thực chất — thường là kỹ thuật viên, nghiên cứu sinh hoặc người viết thuê — khỏi danh sách tác giả. Guest authorship ngược lại: thêm tên một chuyên gia có tiếng dù người đó không tham gia nghiên cứu, nhằm mượn uy tín tăng khả năng bài được chấp nhận. Gift/honorary authorship cũng thêm tên người không đóng góp, nhưng vì nể nang nội bộ chứ không nhằm mượn danh tiếng bên ngoài. Theo Wislar và cộng sự trên BMJ (2011), 21,0% trong 896 bài báo tại 6 tạp chí y khoa hàng đầu năm 2008 dính ít nhất một trong ba dạng vi phạm này. COPE (Committee on Publication Ethics) có hẳn flowchart riêng để xử lý.

Cập nhật: tháng 8/2026 — Biên soạn bởi đội ngũ VOJS, Metis JSC

Ghost Authorship là gì? ​

Ghost authorship xảy ra khi một người đáp ứng đủ tiêu chí tác giả theo ICMJE (International Committee of Medical Journal Editors) — có đóng góp đáng kể vào thiết kế, thu thập/phân tích dữ liệu hoặc soạn thảo nội dung học thuật — nhưng bị loại khỏi danh sách tác giả, thường chỉ được nhắc ở mục Acknowledgements hoặc không được nhắc gì.

Ba dạng ghost author phổ biến nhất:

  • Người viết thuê chuyên nghiệp (medical writer): được công ty dược/đơn vị tài trợ thuê soạn thảo toàn bộ bản thảo, sau đó "gắn" tên một nhà khoa học có uy tín làm tác giả chính.
  • Kỹ thuật viên/nghiên cứu sinh: thực hiện phần lớn thực nghiệm hoặc phân tích thống kê nhưng bị loại khỏi danh sách vì địa vị thấp trong nhóm.
  • Chuyên gia thống kê: nhóm bị "ẩn danh" phổ biến nhất trong các thử nghiệm lâm sàng do ngành dược tài trợ, dù trực tiếp thực hiện phân tích số liệu quyết định kết luận nghiên cứu.

Nghiên cứu của Gøtzsche và Hróbjartsson đăng trên PLoS Medicine (2007), rà soát 44 thử nghiệm lâm sàng do ngành dược khởi xướng được phê duyệt giai đoạn 1994–1995, phát hiện ghost authorship ở 33/44 thử nghiệm (75%). Nếu tính cả những người đủ tiêu chí tác giả nhưng chỉ được ghi nhận ở mục cảm ơn thay vì đứng tên, tỷ lệ này tăng lên 91%.

Ghost authorship khác đạo văn (plagiarism) ở bản chất: đạo văn là chiếm đoạt ý tưởng/câu chữ của người khác, còn ghost authorship là che giấu người thực sự tạo ra nội dung. Bài Kiểm tra đạo văn bài báo khoa học đã phân tích sáu hình thức đạo văn — ghost authorship không nằm trong nhóm đó vì đây là vi phạm về tính minh bạch quyền tác giả, không phải về nguồn gốc nội dung.

Guest Authorship là gì? Có giống Gift/Honorary Authorship không? ​

Cả hai đều là thêm tên người không đóng góp gì vào bài báo — nhưng động cơ và đối tượng nhắm đến khác nhau, điểm mà phần lớn nội dung tiếng Việt hiện có gộp chung làm một.

Tiêu chíGuest authorshipGift/Honorary authorship
Người được thêm tênChuyên gia có tiếng, thường ngoài nhóm nghiên cứuĐồng nghiệp, cấp trên, thường trong cùng đơn vị/nhóm
Động cơ chínhMượn danh tiếng để tăng khả năng bài được chấp nhận, tạo uy tín với biên tập viên/độc giảNể nang, giữ quan hệ, "trả ơn" hoặc tôn trọng cấp bậc
Đối tượng bị thuyết phụcBan biên tập, phản biện, độc giả bên ngoàiNội bộ nhóm nghiên cứu, đơn vị công tác
Ví dụ điển hìnhMời một giáo sư nổi tiếng đứng tên dù chưa từng đọc bản thảoTự động thêm tên trưởng khoa/viện trưởng vào mọi bài của phòng ban
Mức độ phổ biến trong y khoaThấp hơn gift, nhưng rủi ro uy tín cao hơn nếu bị phát hiệnPhổ biến nhất trong ba dạng vi phạm quyền tác giả

Trong nhiều tài liệu quốc tế — kể cả flowchart của COPE — hai thuật ngữ "guest" và "honorary/gift" đôi khi dùng hoán đổi cho nhau vì hệ quả giống nhau (một cái tên không đóng góp xuất hiện trên bài báo). Nhưng phân biệt động cơ giúp thiết kế chính sách phòng ngừa đúng chỗ: chống guest authorship cần siết quy trình thẩm định bên ngoài, chống gift authorship cần thay đổi văn hóa nội bộ đơn vị.

Bài CRediT Taxonomy và thứ tự tác giả đã liệt kê ba hành vi này trong phần tranh chấp thứ tự tác giả; bài này đào sâu ranh giới và cách phát hiện — điều CRediT statement một mình không giải quyết được, vì người "được tặng" tên vẫn có thể tự khai một vai trò mơ hồ như "Supervision" dù không hề giám sát gì.

Tỷ lệ ghost và guest authorship trong thực tế nghiên cứu — số liệu quốc tế ​

Bốn nghiên cứu định lượng cho thấy mức độ phổ biến thực sự:

Nghiên cứuĐối tượng khảo sátKết quả chính
Wislar và cộng sự, BMJ (2011)896 bài báo tại 6 tạp chí y khoa hàng đầu (Annals of Internal Medicine, JAMA, Lancet, Nature Medicine, NEJM, PLoS Medicine), năm xuất bản 200821,0% bài có honorary và/hoặc ghost authorship — giảm so với 29,1% năm 1996
Gøtzsche & Hróbjartsson, PLoS Medicine (2007)44 thử nghiệm lâm sàng do ngành dược khởi xướng (phê duyệt 1994–1995)Ghost authorship ở 75% thử nghiệm, lên đến 91% nếu tính cả người đủ tiêu chí nhưng chỉ được cảm ơn
Khảo sát công bố trên PLOS ONE (2022)2.222 nhà khoa học xã hội toàn cầu70,5% từng gặp honorary authorship ít nhất 1 lần; 45,5% từng gặp ghost authorship ít nhất 1 lần; 24% chưa từng nghe về tiêu chí ICMJE
Điều tra của JAMA (2008)Hồ sơ tòa án vụ kiện thuốc Vioxx của MerckXác nhận nhiều bài xã luận và báo cáo thử nghiệm lâm sàng được viết bởi công ty truyền thông y khoa thuê, sau đó gắn tên nhà khoa học có uy tín

Theo Wislar và cộng sự (BMJ, 2011): tỷ lệ vi phạm quyền tác giả tại 6 tạp chí y khoa hàng đầu đã giảm từ 29,1% (1996) xuống 21,0% (2008) — nhưng vẫn có nghĩa là cứ khoảng 5 bài báo thì có 1 bài dính honorary hoặc ghost authorship, ngay tại nhóm tạp chí có quy trình biên tập nghiêm ngặt nhất thế giới.

Điểm đáng chú ý: gần 1/4 nhà khoa học xã hội được hỏi trong khảo sát PLOS ONE chưa từng nghe về tiêu chí ICMJE — phần lớn vi phạm không xuất phát từ ý đồ gian lận, mà từ thiếu hiểu biết về chuẩn mực quốc tế. Đây là lý do tòa soạn cần chủ động phổ biến quy tắc thay vì chỉ chờ phát hiện vi phạm.

Case thực tế: vụ ghostwriting thuốc Vioxx của Merck ​

Đây là case kinh điển minh họa cả ghost lẫn guest authorship xảy ra đồng thời. Năm 2008, điều tra của JAMA dựa trên hàng nghìn tài liệu nội bộ công bố trong các vụ kiện chống lại hãng dược Merck liên quan thuốc rofecoxib (Vioxx) cho thấy: nhiều bài báo thử nghiệm lâm sàng và bài tổng quan được soạn thảo bởi các công ty truyền thông y khoa theo chỉ đạo của Merck, sau đó công ty này mới mời một nhà khoa học có uy tín đứng tên tác giả chính — người nhận thù lao cho việc đứng tên dù ít hoặc không tham gia thực hiện nghiên cứu.

Tổng biên tập JAMA khi đó, Catherine D. DeAngelis, gọi hành vi ghostwriting y khoa là "một hình thức mại dâm học thuật" (a terrible form of prostitution).

Cơ chế trong vụ Vioxx thể hiện đầy đủ hai chiều của vấn đề: người viết thực sự bị ẩn danh (ghost), còn nhà khoa học đứng tên chính lại không có đóng góp thực chất tương xứng (guest/honorary) — đồng thời không công khai đầy đủ nguồn tài trợ, vi phạm cả nguyên tắc khai báo xung đột lợi ích mà bài Xung đột lợi ích trong phản biện khoa học đã phân tích.

Quy trình COPE Flowchart khi tòa soạn nghi ngờ ghost/guest/gift authorship ​

COPE ban hành flowchart riêng mang tên "Ghost, guest, or gift authorship in a submitted manuscript" (từ 2006, mã DOI 10.24318/cope.2019.2.18) — khác với flowchart "Changes in authorship" tổng quát đã nêu trong bài COPE là gì?. Flowchart hướng dẫn biên tập viên xử lý theo trình tự:

  1. Yêu cầu tất cả tác giả xác nhận đóng góp cụ thể — đối chiếu với Author Contribution Statement/CRediT đã khai khi nộp bài.
  2. Kiểm tra dấu hiệu bất thường: tác giả không trả lời được câu hỏi kỹ thuật về phần "của mình", hoặc tên xuất hiện mà không khớp vai trò CRediT nào.
  3. Liên hệ trực tiếp tác giả liên hệ yêu cầu giải trình bằng văn bản về vai trò từng người.
  4. Xác minh với các đồng tác giả còn lại, đặc biệt người bị nghi là ghost author hoặc guest/gift author.
  5. Nếu xác nhận vi phạm: sửa lại danh sách tác giả trước khi xuất bản, hoặc phát hành correction/erratum nếu bài đã đăng — xem phân biệt tại bài Erratum, Correction, Expression of Concern và Retraction khác nhau thế nào?.
  6. Ghi nhận vào hồ sơ bài báo mọi trao đổi và quyết định, làm bằng chứng nếu phát sinh tranh chấp sau này.

COPE còn có infographic đi kèm "How to recognise potential authorship problems" (DOI 10.24318/cope.2019.2.22), liệt kê dấu hiệu cảnh báo sớm: danh sách tác giả đổi nhiều lần giữa các phiên bản bản thảo, tác giả có email không liên quan đơn vị nghiên cứu nào, hoặc số lượng tác giả bất thường so với quy mô nghiên cứu.

Tình huống thực tế tại tòa soạn Việt Nam và checklist sàng lọc ​

Từ kinh nghiệm triển khai hệ thống quản lý tòa soạn cho các tạp chí Việt Nam, đội ngũ VOJS ghi nhận ba tình huống lặp lại nhiều nhất:

  • Trưởng khoa/viện trưởng "mặc định" có tên trên mọi bài của đơn vị — gift authorship điển hình, thường biện minh là "quy định ngầm" chứ không phải yêu cầu chính thức. Tòa soạn khó can thiệp trước khi nộp bài, nhưng có thể bắt buộc khai CRediT statement để lộ ra vai trò thực sự — không khai được vai trò cụ thể nào thì biên tập viên có căn cứ đặt câu hỏi.
  • Nghiên cứu sinh thực hiện toàn bộ thực nghiệm nhưng không được đứng tên, với lý do "đã được trả công qua học bổng/lương" — ghost authorship. Tòa soạn nên có kênh khiếu nại độc lập, không qua tác giả liên hệ hiện tại, tương tự cơ chế đã đề cập trong bài tác giả liên hệ (corresponding author).
  • Mời chuyên gia nước ngoài đứng tên đồng tác giả để tăng khả năng vào Scopus/ESCI — nếu chuyên gia chỉ đọc lướt bản thảo, không tham gia khâu nào trong 14 vai trò CRediT, đây là guest authorship dù người mời không có ý đồ xấu, chỉ hiểu sai tiêu chí authorship.

Checklist biên tập viên nên áp dụng khi sàng lọc danh sách tác giả ở vòng đầu:

text☐ Yêu cầu Author Contribution Statement (CRediT) cho MỌI tác giả, không có ngoại lệ theo chức vụ
☐ Đối chiếu địa chỉ email/đơn vị công tác của từng tác giả với chủ đề nghiên cứu — phát hiện tên "lạ" không liên quan chuyên môn
☐ Hỏi trực tiếp tác giả liên hệ nếu một vai trò CRediT chỉ ghi chung chung ("hỗ trợ", "tham gia") không rõ hành động cụ thể
☐ Với bài có tài trợ từ doanh nghiệp/ngành công nghiệp, yêu cầu khai rõ ai soạn thảo bản thảo gốc (kể cả người viết thuê)
☐ Thiết lập kênh phản ánh độc lập cho nghiên cứu sinh/kỹ thuật viên nếu nghi ngờ bị loại tên trái ý muốn
☐ Lưu toàn bộ trao đổi về xác nhận tác giả vào hồ sơ bài báo có dấu thời gian, không chỉ qua email rời rạc

Hậu quả và liên hệ với liêm chính khoa học tại Việt Nam ​

Hậu quả thường nhẹ hơn đạo văn thuần túy nếu phát hiện sớm (chỉ cần sửa danh sách tác giả trước khi đăng), nhưng nghiêm trọng hơn nhiều nếu phát hiện sau xuất bản và liên quan xung đột lợi ích chưa khai báo — như vụ Vioxx dẫn đến hàng loạt correction và ảnh hưởng uy tín các nhà khoa học đứng tên guest author.

Tại Việt Nam, vai trò tác giả chính và tác giả liên hệ ảnh hưởng trực tiếp hồ sơ xét công nhận chức danh Giáo sư/Phó Giáo sư theo Quyết định số 37/2018/QĐ-TTg — động cơ phổ biến nhất khiến gift authorship xảy ra tại các cơ sở đào tạo, viện nghiên cứu trong nước. Khung liêm chính khoa học quốc gia theo Quyết định 2557/QĐ-BKHCN tập trung chủ yếu vào đạo văn và ngụy tạo dữ liệu, nhưng cơ chế ghi nhận vi phạm cũng có thể áp dụng cho gian lận xác định tác giả nếu đủ nghiêm trọng.

Tòa soạn số hóa bước khai báo CRediT ngay từ khi nộp bài — như phân tích trong bài quy trình gửi bài báo khoa học — có lợi thế lớn: mọi thay đổi vai trò tác giả đều có dấu thời gian, giúp phân xử nhanh thay vì dựa vào lời khai miệng nhiều tháng sau.

Câu hỏi thường gặp ​

Ghost authorship khác đạo văn (plagiarism) như thế nào? Đạo văn là chiếm đoạt ý tưởng, câu chữ hoặc kết quả của người khác mà không trích dẫn. Ghost authorship là che giấu danh tính người thực sự tạo ra nội dung/dữ liệu của chính bài báo — nội dung không bị "đánh cắp" từ nguồn khác, mà người tạo ra nó bị ẩn khỏi danh sách tác giả.

Mời chuyên gia đọc góp ý bản thảo có bắt buộc ghi tên đồng tác giả không? Không. Nếu chuyên gia chỉ đọc, góp ý mà không tham gia thiết kế, thực hiện, phân tích hay soạn thảo nội dung học thuật quan trọng, họ nên được ghi ở mục Acknowledgements chứ không phải danh sách tác giả.

Nghiên cứu sinh bị loại tên khỏi bài báo dù có đóng góp thì nên làm gì? Khiếu nại trực tiếp với tổng biên tập, kèm bằng chứng đóng góp cụ thể (log dữ liệu, email trao đổi, bản thảo có tên). Biên tập viên áp dụng flowchart "Ghost, guest, or gift authorship" của COPE để xác minh và yêu cầu nhóm tác giả bổ sung tên hoặc giải trình.

Guest authorship có luôn xuất phát từ ý đồ gian lận không? Không hẳn. Khảo sát PLOS ONE (2022) cho thấy 24% nhà khoa học xã hội chưa từng nghe về tiêu chí ICMJE — nhiều trường hợp guest/gift authorship xuất phát từ hiểu sai ai đủ điều kiện đứng tên, không phải cố ý gian lận.

Tòa soạn có thể xóa tên một tác giả sau khi bài đã xuất bản không? Có, nhưng đòi hỏi văn bản đồng thuận của toàn bộ tác giả hiện tại và giải trình với tổng biên tập, thường qua thông báo correction chính thức — không xóa âm thầm khỏi bản PDF đã công bố.

Có ngưỡng số lượng tác giả nào bị coi là dấu hiệu bất thường không? COPE không quy định con số cứng. Infographic "How to recognise potential authorship problems" liệt kê số tác giả không tương xứng với quy mô nghiên cứu là dấu hiệu cần xem xét kỹ hơn, không tự động coi là vi phạm.

Người viết thuê (medical writer) có được phép tham gia soạn thảo bài báo khoa học không? Được, đây là ngành nghề hợp pháp — nhưng phải công khai ở phần Acknowledgements hoặc khai báo tài trợ, không được ẩn danh. Vấn đề đạo đức chỉ phát sinh khi vai trò đó bị che giấu hoàn toàn, đúng bản chất ghost authorship.

Tóm tắt ​

  • Ghost authorship: giấu tên người có đóng góp thực chất; guest authorship: thêm tên người ngoài nhóm vì danh tiếng; gift/honorary authorship: thêm tên người trong nhóm vì nể nang — ba hành vi khác động cơ nhưng cùng vi phạm quyền tác giả
  • Wislar và cộng sự (BMJ, 2011): 21,0% trong 896 bài tại 6 tạp chí y khoa hàng đầu (2008) có honorary/ghost authorship, giảm từ 29,1% năm 1996
  • Gøtzsche & Hróbjartsson (PLoS Medicine, 2007): ghost authorship ở 75–91% thử nghiệm lâm sàng do ngành dược khởi xướng (1994–1995)
  • Vụ ghostwriting Vioxx của Merck (điều tra JAMA, 2008) là case kinh điển thể hiện cả ghost lẫn guest authorship xảy ra đồng thời
  • COPE có flowchart riêng "Ghost, guest, or gift authorship in a submitted manuscript" (từ 2006) hướng dẫn xử lý từng bước, khác với flowchart "Changes in authorship" tổng quát
  • Tòa soạn Việt Nam nên bắt buộc khai CRediT statement cho mọi tác giả và thiết lập kênh khiếu nại độc lập cho nghiên cứu sinh/kỹ thuật viên

Nguồn tham khảo ​

  • Wislar J.S., Flanagin A., Fontanarosa P.B., DeAngelis C.D. Honorary and ghost authorship in high impact biomedical journals: a cross sectional survey. BMJ, 2011
  • Gøtzsche P.C., Hróbjartsson A. et al. Ghost authorship in industry-initiated randomised trials. PLoS Medicine, 2007
  • And the credit goes to… Ghost and honorary authorship among social scientists. PLOS ONE, 2022
  • Ross J.S. et al. Điều tra ghostwriting thử nghiệm Vioxx. JAMA, 2008
  • COPE. Ghost, guest, or gift authorship in a submitted manuscript — Flowchart, DOI 10.24318/cope.2019.2.18
  • COPE. How to recognise potential authorship problems — Infographic, DOI 10.24318/cope.2019.2.22
  • ICMJE. Recommendations for the Conduct, Reporting, Editing and Publication of Scholarly Work in Medical Journals, icmje.org
  • Thủ tướng Chính phủ. Quyết định số 37/2018/QĐ-TTg về tiêu chuẩn, thủ tục xét công nhận chức danh Giáo sư, Phó Giáo sư, 2018

Biên soạn bởi đội ngũ VOJS, Metis JSC — chuyên gia tư vấn và triển khai hệ thống quản lý tạp chí khoa học tại Việt Nam.

Bài viết liên quan ​

Cập nhật gần nhất:

Sản phẩm của Công ty Cổ phần Metis.

Copyright © 2020-PRESENT Metis., Jsc